Trước khi Galileo dùng kính thiên văn, trước Newton, Boyle hay các cuộc cách mạng khoa học lớn, châu Âu bắt đầu thay đổi cách nhìn về chính mình. Cuối thế kỷ 16, thay vì xem hiện tại chỉ là cái bóng mờ của Hy Lạp – La Mã cổ đại, một số trí thức bắt đầu tin rằng thời đại này cũng có những phát minh và khám phá vượt xa người xưa. Cuốn Nova Reperta, xuất bản năm 1588, ghi lại khoảnh khắc tinh thần bằng 19 bản khắc về thế giới đang học cách nghĩ theo hướng tiến bộ.
Ý tưởng mới xuất hiện trước khoa học hiện đại
Năm 1588, Galileo vẫn chưa nhìn qua kính thiên văn. Sau nhiều thập niên, kính hiển vi, đồng hồ quả lắc, áp kế và máy bơm hơi nước mới xuất hiện. Lúc này, Francis Bacon mới là nghị sĩ trẻ bắt đầu viết về khoa học. Robert Boyle chưa ra đời, Isaac Newton còn cách thế giới hơn nửa thế kỷ.
Tuy nhiên, ngay trước bình minh của khoa học hiện đại, thay đổi âm thầm diễn ra trong trí tưởng tượng châu Âu. Các học giả bắt đầu nhìn thời đại không như bản sao kém hơn của cổ đại, mà như thế giới mới, giàu phát minh và khám phá.
Aristotle và Cicero có thể vĩ đại, nhưng họ không biết đến châu Mỹ, cũng không có la bàn, kỹ thuật hàng hải, in ấn, súng thần công hay nhiều công cụ đã làm thay đổi đời sống châu Âu cuối thời Phục hưng. Người hiện đại, ít nhất trong mắt một số trí thức khi đó, không chỉ học lại từ người xưa; họ phát minh ra những thứ người xưa không thể tưởng tượng.
Đây là mầm mống của “văn hóa tăng trưởng” – niềm tin rằng lịch sử có thể đi lên.
Nova Reperta: kể về tiến bộ bằng hình ảnh
Trong bối cảnh này, hai người Florence tạo ra Nova Reperta, thường được dịch là “những khám phá mới”. Cuốn sách gồm 19 bản khắc, mỗi bản tôn vinh một phát minh, khám phá hoặc quy trình tương đối mới với người châu Âu.
Tác phẩm do Johannes Stradanus, họa sĩ gốc Flemish từng học việc với Giorgio Vasari và làm việc cho gia tộc Medici, thiết kế. Người đồng hành với ông là Luigi Alamanni, trí thức văn chương thuộc gia đình Florence danh giá, đồng thời là bạn và người bảo trợ của Stradanus.
Thay vì viết luận văn dài về tiến bộ, Nova Reperta chọn cách thuyết phục bằng hình ảnh; cho người xem thấy thế giới đương thời khác cổ đại như thế nào: máy in, la bàn, súng, đồng hồ, chưng cất, cối xay, sơn dầu, chế biến đường, khai thác kim loại, xưởng thủ công, tàu thuyền và những vùng đất mới.
Đây là một trong những tác phẩm sớm nhất cổ vũ thái độ mới: hiện tại không chỉ suy tàn so với quá khứ; hiện tại có thể là nơi phát sinh cái mới.
Trang bìa như tuyên ngôn
Trang bìa của Nova Reperta là lời giới thiệu bằng biểu tượng. Phía trên bên trái là phụ nữ khỏa thân được che phủ khéo léo chỉ vào bản đồ châu Mỹ. Phía trên bên phải là ông già quay lưng rời khỏi trang, bên cạnh chiếc la bàn. Cả hai đều cầm biểu tượng ouroboros – con rắn tự cắn đuôi, tượng trưng cho vĩnh cửu.
Người phụ nữ là tương lai; ông già là quá khứ; hiện tại nằm giữa họ – nơi các khám phá đương thời xuất hiện.
Ở giữa trang là máy in và súng thần công, xung quanh là đồng hồ, thiết bị chưng cất và nhiều phát minh phân biệt đời sống hiện đại với cổ đại. Một số thứ không hẳn “mới” theo nghĩa tuyệt đối; có cái tồn tại nhiều thế kỷ hoặc được du nhập từ nền văn hóa khác. Tuy nhiên, điểm chung là chúng không đến từ di sản Hy Lạp – La Mã. Thông điệp là, người hiện đại có quyền tự hào về những gì thời đại mình tạo ra.
Châu Mỹ và cú sốc về thế giới mới
Cuốn sách mở đầu bằng cảnh Amerigo Vespucci đánh thức “America”, được nhân cách hóa thành phụ nữ đội mũ lông vũ, nằm trên võng. Xung quanh là những con vật lạ với người châu Âu như thú ăn kiến và lười. Phía sau có cả cảnh nướng chân người – chi tiết phản ánh trí tưởng tượng vừa tò mò, vừa định kiến của châu Âu về Tân Thế giới.
Bức tranh cho thấy châu Mỹ hiện lên cùng lúc như vùng đất kỳ lạ và nơi có con người. Đây là cú sốc trí tuệ lớn: nếu người xưa không biết đến phần khổng lồ của thế giới, thì họ không thể là giới hạn cuối cùng của hiểu biết.
Vậy nên, khám phá địa lý không chỉ mở ra tuyến hàng hải và thương mại; mà làm lung lay cảm giác rằng tri thức cổ đại hoàn tất mọi điều đáng biết.
Những xưởng làm việc đầy người và vật chất
Phần lớn các bản khắc còn lại đưa người xem vào các xưởng thủ công châu Âu: đúc súng, làm thuốc súng, xếp chữ và in sách, rèn sắt, giũa bánh răng đồng hồ, ép dầu ô liu, sửa giáp, chế biến đường, vận hành cối xay nước và cối xay gió.
Stradanus vẽ thế giới đầy lao động xã hội. Người trong tranh trông khỏe mạnh, có giày dép, bận rộn và hợp tác. Không gian sản xuất không tối tăm hay khổ sở, mà sôi động, có nhịp, có kỹ năng và có sự dư dả vật chất.
Ở cảnh chế biến đường, người này chặt mía, người khác cắt và chất lên giỏ, nhóm khác đưa mía tới cối xay nước, rồi ép, đun, rót siro vào khuôn và tạo thành các khối đường. Đây là phiên bản sinh động của phân công lao động, gần với điều Adam Smith sau này mô tả trong xưởng ghim, nhưng ngọt ngào và thị giác hơn.
Thông điệp không nằm ở phát minh đơn lẻ. Sức mạnh của tiến bộ xuất hiện khi nhiều kỹ thuật, nhiều công cụ và nhiều con người kết hợp với nhau.
Không phải sách hướng dẫn, mà là lời mời kinh ngạc
Nova Reperta không phải cẩm nang kỹ thuật; không chỉ người đọc cách xây đồng hồ, làm la bàn hay vận hành xưởng in từ đầu. Các hình ảnh giàu chi tiết nhưng nhằm giải trí, khơi tò mò và tạo cảm giác đắm chìm.
Cảnh cối xay nước, chim đậu trên mái, gà mổ hạt rơi; trong xưởng khắc in, cậu bé quay máy ép với vẻ chán chường. Chú chó ngủ dưới chân học giả tính toán cảnh về la bàn. Người xem được mời đi tìm bánh răng, dụng cụ, gương mặt tập trung, dáng đứng, động tác lao động và các chi tiết nhỏ hài hước.
Chính sự sống động làm cuốn sách hấp dẫn, khiến người xem cảm thấy tiến bộ đang diễn ra quanh mình.
Khi thế kỷ 20 mất đi niềm vui với phát minh
Điều thú vị là phiên bản nghệ thuật cùng tên năm 1999 lại có tinh thần gần như trái ngược. Thay vì xưởng làm việc nhộn nhịp và gương mặt con người, bản Nova Reperta hiện đại tập trung vào cầu, đường sắt, cảng, biển hiệu Times Square, vũ khí và hạ tầng lạnh lẽo: con người gần như biến mất; ao động trở nên vô hình; niềm vui trước phát minh được thay bằng suy tư u ám về tiêu dùng, quyền lực và khai thác môi trường.
Sự đối lập nói nhiều về văn hóa hiện đại. Cuối thế kỷ 16, các nghệ sĩ và trí thức có thể nhìn máy in, la bàn, cối xay, xưởng luyện kim và cảm thấy ngạc nhiên, biết ơn. Cuối thế kỷ 20, nhiều người lại nhìn hạ tầng và công nghệ bằng ánh mắt nghi ngờ, như dấu hiệu của tha hóa.
Cả hai thái độ đều có lý do. Tiến bộ có chi phí: thuộc địa, bạo lực, khai thác lao động, tàn phá môi trường. Song nếu chỉ còn hoài nghi, ta cũng đánh mất khả năng thấy những phát minh mở rộng đời sống con người.
Bài học từ cuốn sách 19 bản khắc
Nova Reperta quan trọng vì mang định kiến thời đại, có cái nhìn châu Âu trung tâm và không thấy hết giá trị của mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, Nova ghi lại khoảnh khắc hiếm: khi con người bắt đầu tin thời đại này có thể tạo ra thứ mới, thay vì chỉ sống dưới bóng quá khứ.
Niềm tin là điều kiện tinh thần của tăng trưởng. Trước khi có phòng thí nghiệm hiện đại, cách mạng khoa học hay công nghiệp hóa, cần có thay đổi sâu hơn: tin rằng tri thức chưa kết thúc, phát minh có thể tiếp tục, người hiện tại không bị kết án phải thấp hơn người xưa.
Cuốn sách nhỏ bằng hình ảnh giúp châu Âu tưởng tượng điều này. Sau bốn thế kỷ, giữa thời đại vừa hưởng lợi vừa mệt mỏi vì công nghệ, Nova Reperta vẫn nhắc, rằng tiến bộ không chỉ là máy móc mà còn là năng lực nhìn thế giới với sự tò mò, biết ơn và dũng khí rằng tương lai có thể khác hiện tại.
shared via wip,
No comments:
Post a Comment