Vì sao kiến trúc, hội họa, âm nhạc và văn học hiện đại lại rời xa vẻ trang trí giàu có để chuyển sang những hình thức tối giản, trừu tượng, thậm chí khó tiếp cận? Giả thuyết hấp dẫn cho rằng khi đồ trang trí trở nên rẻ hơn, giới thượng lưu không dùng nghệ thuật để khoe tiền, mà chuyển sang khoe “gu”. Tuy nhiên, lịch sử chủ nghĩa hiện đại phức tạp hơn: không phải cuộc chơi do người giàu dẫn dắt, trước hết là sản phẩm của nghệ sĩ và giới trí thức.
Khi trang trí không đủ để khoe giàu
Trong xã hội tiền hiện đại, trang trí từng là tín hiệu mạnh của giàu có. Nhà cửa chạm trổ, quần áo cầu kỳ, nội thất tinh xảo, tượng đài, tranh chân dung và vườn cảnh đều đòi hỏi lao động thủ công đắt đỏ. Người giàu thể hiện của cải qua những thứ ai cũng nhìn thấy. Thế kỷ 19, công nghiệp hóa khiến nhiều loại trang trí rẻ hơn. Máy móc, khuôn đúc, sản xuất hàng loạt và vật liệu mới khiến những chi tiết từng là đặc quyền của tầng lớp giàu có dần xuất hiện trong nhà trung lưu. Nếu ai cũng mua được đồ giả cổ, phào chỉ, hoa văn hay tranh in; trang trí không còn là tín hiệu giàu có hiệu quả như trước.
Từ đây xuất hiện cách giải thích khá hấp dẫn: giới thượng lưu phải tìm cách phân biệt mình bằng thứ khác. Không phải “tôi có nhiều tiền hơn”, mà là “tôi có gu hơn”. Thay vì thích thứ lộng lẫy dễ hiểu, họ chuyển sang chuộng những mã thẩm mỹ khó đọc: tối giản, trừu tượng, phi truyền thống, thậm chí gây khó chịu với số đông.
Theo cách nhìn này, chủ nghĩa hiện đại là trò chơi địa vị mới. Khi sự giàu có không còn dễ khoe bằng đồ trang trí, “gu thẩm mỹ” trở thành hàng rào phân tầng.
Giả thuyết hay, nhưng chưa đủ
Chủ nghĩa hiện đại không chỉ xảy ra trong kiến trúc mà diễn ra gần như đồng thời trong hội họa, điêu khắc, âm nhạc và văn học. Nếu nguyên nhân là trang trí kiến trúc trở nên rẻ, vậy tại sao âm nhạc lại chuyển sang phi điệu tính? Tại sao văn học lại có Joyce, Pound hay Celan? Tại sao điêu khắc lại rời khỏi hình thể cổ điển?
Với hội họa, lý thuyết “đồ cũ mất giá vì công nghệ” có thể tạm đứng. Nhiếp ảnh làm hình ảnh chân dung và phong cảnh trở nên rẻ hơn rất nhiều. Khi ảnh chụp có thể ghi lại khuôn mặt tổ tiên hoặc cảnh vật, tranh hiện thực phần nào mất vị trí độc quyền.
Tuy nhiên, với điêu khắc, câu chuyện khó thuyết phục hơn. Tượng đá cẩm thạch và đồng vẫn cực kỳ đắt, thậm chí ngày nay còn đắt hơn vì lao động thủ công tăng giá. Bức tượng cẩm thạch cỡ người thật có thể tốn hàng trăm nghìn bảng. Nếu mục tiêu là khoe giàu, điêu khắc cổ điển vẫn làm rất tốt.
Âm nhạc cũng vậy; công nghệ không làm sáng tác nhạc rẻ hơn, biểu diễn trực tiếp thậm chí đắt hơn vì chi phí lao động tăng; máy hát xuất hiện, nhưng không làm nhạc Bach, Mozart hay Schubert mất địa vị; người giàu vẫn nghe nhạc cổ điển tiền hiện đại. Thứ bị đẩy ra rìa không phải biểu diễn âm nhạc truyền thống, mà là sáng tác mới theo ngôn ngữ cũ.
Người giàu không phải người dẫn đầu
Điểm yếu lớn hơn của giả thuyết “người giàu đổi cách khoe địa vị” cho thấy họ thường không dẫn đầu chủ nghĩa hiện đại.
Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc hiện đại như Schoenberg hay Stravinsky không chuyển sang ngôn ngữ khó vì thị trường giàu có yêu cầu. Ngược lại, công chúng giàu có yêu opera và nhạc cổ điển phần lớn vẫn chuộng tác phẩm trước năm 1914. Ngày nay, trong 50 vở opera được diễn nhiều nhất toàn cầu, hầu như không có opera hiện đại chủ nghĩa nào. Giới tài phiệt không mấy quan tâm đến Boulez, Lachenmann hay Messiaen.
Trong văn học, tỷ phú và quý tộc không phải lực lượng chính đọc James Joyce. Độc giả trung thành của văn học hiện đại thường là giáo sư, nhà phê bình, nhà báo văn hóa và tầng lớp trí thức, hơn là giới siêu giàu.
Với hội họa và điêu khắc, người giàu mua nhiều tác phẩm hiện đại. Tuy nhiên, giai đoạn tiên phong, chính nghệ sĩ và các nhóm trí thức mới là lực lượng đẩy phong trào đi tới. Huyền thoại nghệ sĩ hiện đại nghèo khó, bị khinh miệt vì đi trước thời đại không hoàn toàn đúng, nhưng cũng không sai hẳn. Phần lớn họ không nghĩ bản thân đang chạy theo thị trường.
Kiến trúc hiện đại: từ trường học đến biệt thự nhà giàu
Kiến trúc cũng đi theo quỹ đạo tương tự. Nhiều kiến trúc sư hiện đại ban đầu khó kiếm khách hàng. Mies van der Rohe vẫn phải thiết kế nhà cổ điển để sống, dù xem phong cách này là lỗi thời. Những khách hàng đầu tiên của kiến trúc hiện đại thường không phải giới siêu giàu đại chúng, mà là nhóm nhỏ trí thức giàu có, cởi mở với thử nghiệm thẩm mỹ.
Đầu thập niên 1930, tại Anh, các trường kiến trúc chuyển sang đào tạo theo hướng hiện đại, khi số nhà tư nhân hiện đại đúng nghĩa vẫn cực ít. Điều này cho thấy chủ nghĩa hiện đại trước hết chiến thắng trong các thiết chế văn hóa: trường học, tạp chí, nhóm phê bình, bảo tàng, giới chuyên môn.
Sau này, giới giàu dần đi theo. Nhà văn Tom Wolfe từng châm biếm rằng sau năm 1945, các tài phiệt, chủ tịch tập đoàn, quan chức và hiệu trưởng đại học bỗng trở nên rụt rè trước kiến trúc sư. Họ chấp nhận những khối nhà kính và bê tông mà đôi khi chính họ không thật sự thích, vì đây là thứ giới chuyên môn nói là đúng, là tiên tiến, là có văn hóa.
Wolfe có thể phóng đại, nhưng ông chạm vào sự thật: người giàu không hẳn kiểm soát chủ nghĩa hiện đại; nhiều khi họ mua vì bị giới tinh hoa văn hóa thuyết phục rằng đây là biểu hiện của gu tốt.
Từ khoe tiền sang khoe gu
Vậy giả thuyết ban đầu sai hoàn toàn? Không hẳn. Đúng là chủ nghĩa hiện đại vận hành như trò chơi địa vị, nhưng cơ chế không phải là người giàu chủ động bỏ trang trí để tìm tín hiệu mới. Đúng hơn, giới nghệ sĩ và trí thức tạo ra hệ mã thẩm mỹ mới, khó tiếp cận, rồi dần buộc hoặc thuyết phục tầng lớp giàu có học theo.
Vậy nên, thứ “khó hiểu” của nghệ thuật hiện đại không phải tai nạn mà đến từ sức hút. Bức tranh trừu tượng, bản nhạc phi điệu tính, tiểu thuyết đứt gãy cấu trúc hay tòa nhà không trang trí đều đòi hỏi người xem phải có kiến thức nền, khả năng giải mã và sự quen thuộc với các cuộc tranh luận nghệ thuật.
Đây là tín hiệu địa vị tinh vi hơn tiền bạc: phân biệt người có “gu”, người có học, người thuộc vòng tròn văn hóa đúng chuẩn với phần còn lại.
Ai có quyền quyết định cái đẹp?
Tranh luận vừa là chuyện lịch sử nghệ thuật, vừa giúp giải thích vì sao nhiều người hiện nay cảm thấy xa lạ với kiến trúc và nghệ thuật hiện đại. Khi cái đẹp được định nghĩa bởi nhóm chuyên gia, trong hệ mã ngày càng khó đọc, công chúng dễ cảm thấy bị loại khỏi cuộc chơi.
Điều này không có nghĩa chủ nghĩa hiện đại vô giá trị; nhiều tác phẩm hiện đại rất mạnh mẽ, sâu sắc và trung thực với thế giới công nghiệp, đô thị, chiến tranh và đứt gãy thế kỷ 20. Tuy nhiên, thẩm mỹ không bao giờ chỉ là thẩm mỹ mà luôn gắn với quyền lực văn hóa: ai được quyết định cái gì là đẹp, cái gì là lỗi thời, cái gì là “có gu”.
Trang trí từng là ngôn ngữ của quyền lực vì đắt đỏ. Chủ nghĩa hiện đại trở thành ngôn ngữ của quyền lực vì khó. Có lẽ đây là nghịch lý lớn nhất: nghệ thuật từ bỏ khoe của cải không nhất thiết trở nên dân chủ hơn; nghệ thuật chuyển sang phân biệt bằng tri thức, gu thẩm mỹ và khả năng hiểu đúng thứ mà số đông chưa được dạy để hiểu.
shared via nhtimes,
No comments:
Post a Comment