Xác tàu cướp biển hé lộ sự thật về vàng Tây Phi

Hiện vật bằng vàng được trục vớt từ chiến thuyền Whydah Gally, con tàu bị chìm trong cơn bão ngoài biển Massachusetts. Ảnh: Tobias Skowronek

Trong nhiều thế kỷ, các thương nhân châu Âu từng đi dọc bờ biển Tây Phi với nỗi nghi ngờ dai dẳng. Tại vùng Gold Coast, nay thuộc khu vực Ghana, người Anh, Hà Lan, Thụy Điển và nhiều nhóm thương nhân khác thường cho rằng vàng họ mua từ người châu Phi đã bị pha trộn có chủ ý với các kim loại rẻ hơn như bạc, đồng, thậm chí cả những mảnh thủy tinh. Trong ghi chép của thời kỳ thám hiểm và thương mại đường biển, cáo buộc người bản địa “kéo giãn” vàng xuất hiện lặp đi lặp lại.

Nhưng trong nghiên cứu mới về các hiện vật lấy từ xác tàu cướp biển Whydah Gally cho thấy câu chuyện có thể không giống cách người châu Âu từng kể. Những mảnh vàng được cho là có nguồn gốc Tây Phi không phải bằng chứng của sự gian lận có hệ thống, nhiều khả năng phản ánh đặc tính tự nhiên của quặng vàng tại khu vực Ashanti Gold Belt.

Phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ nguồn gốc của một số hiện vật nhỏ bé dưới đáy biển. Nó còn góp phần sửa lại định kiến cũ trong lịch sử thương mại Đại Tây Dương, nơi tiếng nói của các thương nhân châu Âu thường lấn át cách hiểu về kỹ thuật, vật liệu và thực hành trao đổi của người Tây Phi.

Từ huyền thoại cướp biển đến bằng chứng khảo cổ

Whydah Gally là con tàu do cướp biển Samuel Bellamy, biệt danh Black Sam, chỉ huy. Mùa xuân năm 1717, con tàu chìm ngoài khơi Massachusetts sau khi gặp trận bão đông bắc dữ dội. Hơn 100 người thiệt mạng. Số chiến lợi phẩm được đồn là lấy từ hơn 50 con tàu khác rơi xuống đáy biển, rồi dần bị cát vùi lấp.

Trong nhiều thế hệ, câu chuyện về Whydah đã trở thành một phần ký ức của vùng Cape Cod. Với Barry Clifford, nhà thám hiểm dưới nước lớn lên tại khu vực này, việc tìm kiếm con tàu gần như là ám ảnh. Con trai ông, Brandon Clifford, sau này trở thành nhà khảo cổ dưới nước và CEO Bảo tàng Cướp biển Whydah ở Yarmouth, Massachusetts, vẫn nhớ những chuyến đi thuở nhỏ cùng cha. Những thợ lặn biến mất xuống làn nước xanh sâu từng giống như các phi hành gia trong mắt ông.

Năm 1984, nỗ lực tìm kiếm cuối cùng đem lại kết quả. Nhóm của Barry Clifford phát hiện các mảnh vàng, rồi không lâu sau tìm thấy chiếc chuông đặc trưng của Whydah. Từ đó đến nay, hàng trăm nghìn hiện vật đã được trục vớt khỏi xác tàu, trong đó có nhiều món vàng mang dấu ấn rõ rệt của người Akan ở Tây Phi.

Theo Christopher DeCorse, nhà khảo cổ tại Đại học Syracuse, các hiện vật này có đặc điểm rất rõ của đồ vàng Akan thế kỷ 18. Một số mảnh cho thấy kỹ thuật tạo sợi tinh xảo, vốn là nét đặc trưng trong nghề kim hoàn của khu vực.

Vàng Akan và câu hỏi về “vàng pha”

Những hiện vật từ Whydah tạo cơ hội cho Tobias Skowronek, nhà địa hóa học nghiên cứu khảo cổ tại Đại học Bonn, kiểm tra cáo buộc lâu đời. Liệu các thương nhân Tây Phi có thật sự pha vàng để đánh lừa người châu Âu không?

Cùng DeCorse và Brandon Clifford, Skowronek phân tích 27 hiện vật vàng từ xác tàu, tất cả đều được cho là có nguồn gốc Tây Phi. Các món này không lớn. Mảnh lớn nhất cũng chỉ rộng hơn 1 cm. Nhưng với kỹ thuật hiện đại, kích thước nhỏ vẫn đủ để cung cấp dữ liệu quan trọng về thành phần vật chất.

Nhóm nghiên cứu dùng chùm electron bắn vào từng hiện vật rồi đo tia X phát ra. Vì mỗi nguyên tố hóa học có dấu hiệu tia X riêng, kỹ thuật này cho phép xác định thành phần của từng mẫu mà không cần phá hủy hiện vật.

Kết quả cho thấy 27 hiện vật có hàm lượng vàng dao động từ 70-100% theo trọng lượng. Khi các hiện vật không phải vàng nguyên chất, những kim loại thường xuất hiện nhất là bạc, đồng, sắt và chì.

Thoạt nhìn, con số 70% có thể khiến các cáo buộc cũ của thương nhân châu Âu có vẻ hợp lý. Nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng kết luận như vậy là sai. Lý do nằm ở địa chất. Quặng vàng từ Ashanti Gold Belt, nơi được cho là nguồn gốc của các hiện vật này, vốn tự nhiên chứa bạc và một số kim loại khác với tỷ lệ tương tự. Nói cách khác, thành phần kim loại ấy không nhất thiết là kết quả của hành vi pha trộn có chủ ý, nó phù hợp với đặc điểm tự nhiên của vàng trong khu vực.

Định kiến châu Âu và thực tế vật liệu

Phát hiện này đặt lại cách hiểu về mối quan hệ thương mại giữa châu Âu và Tây Phi. Trong các ghi chép cổ, thương nhân châu Âu thường tự đặt mình ở vị trí người bị lừa, thương nhân bản địa bị miêu tả như những người cố tình làm sai lệch giá trị vàng. Nhưng nghiên cứu từ Whydah cho thấy những lời phàn nàn đó có thể phản ánh định kiến, thiếu hiểu biết về nguồn gốc địa chất của vàng hoặc tâm lý nghi ngờ trong hệ thống trao đổi nhiều cạnh tranh.

Một số tạp chất cũng có thể xuất phát từ quy trình chế tác bình thường. Kathleen Bickford Berzock, nhà nhân học và giám tuyển triển lãm về vàng tại Block Museum of Art thuộc Đại học Northwestern, cho rằng sự hiện diện của đồng trong vàng Akan có thể được giải thích bằng việc dùng chung nồi nấu cho nhiều loại kim loại. Đây là khả năng hoàn toàn bình thường trong việc chế tác kim hoàn, không nhất thiết liên quan đến gian lận.

Vì vậy, câu chuyện không đơn giản là vàng tinh khiết hay không tinh khiết. Trong thương mại tiền hiện đại, hàm lượng vàng đương nhiên ảnh hưởng đến giá trị. Nhưng trong bối cảnh thế kỷ 18, cần hiểu vật liệu trong mối quan hệ với nguồn quặng, kỹ thuật chế tác và cách trao đổi. Món vàng chứa bạc tự nhiên không đồng nghĩa với việc người bán cố tình lừa người mua.

Khi khoa học sửa lại câu chuyện lịch sử

Điều đáng chú ý ở nghiên cứu này là cách khoa học vật liệu bổ sung bằng chứng cho lịch sử. Các văn bản châu Âu có thể ghi lại cảm nhận, định kiến hoặc lợi ích của người viết. Nhưng thành phần hóa học của hiện vật cung cấp dạng tư liệu khác, ít phụ thuộc hơn vào lời kể của các thương nhân.

Francesca Casadio, Phó chủ tịch phụ trách bảo tồn và khoa học tại Viện Nghệ thuật Chicago, nhận định phát hiện này là ví dụ tốt về việc khoa học giúp làm rõ lịch sử. Trong trường hợp Whydah, những mảnh vàng nhỏ không chỉ kể chuyện về cướp biển, thương mại và hàng hóa quý giá trên Đại Tây Dương. Chúng đặt lại câu hỏi về những gì châu Âu từng viết về người Tây Phi.

Xác tàu Whydah vì thế mang ý nghĩa vượt xa kho báu cướp biển. Từ dưới lớp cát ngoài khơi Massachusetts, các hiện vật vàng Akan cho thấy người Tây Phi có thể đã bị gán cho định kiến thương mại kéo dài hàng thế kỷ. Vàng không nhất thiết bị “pha” để đánh lừa người mua. Trong nhiều trường hợp, tất cả những gì lấp lánh có thể thật sự là vàng, chỉ là thứ vàng ấy mang dấu vết tự nhiên của vùng đất nơi nó được khai thác.

shared via nytimes,

Nicolas Cage và cái giá của huyền thoại tự tạo

Nicolas Cage từ lâu đã là trường hợp riêng trong điện ảnh Mỹ. Ông có thể diễn tự nhiên, tiết chế và đau đớn như trong Leaving Las Vegas, vai diễn đem về cho ông giải thưởng nam chính xuất sắc nhất tại Oscar năm 1995. Ông cũng có thể bước vào hài lãng mạn như Moonstruck, phim hành động như The Rock, hay những tác phẩm khó phân loại như Adaptation. Nhưng điều khiến Cage khác biệt không chỉ là khả năng biến hóa giữa nhiều thể loại. Đó là cách ông biến diễn xuất thành lãnh địa rủi ro, nơi các ranh giới giữa hay, dở, thật, giả, nghiêm túc và quá đà luôn bị kéo căng.

Ở tuổi 62, Cage vẫn giữ vững phẩm chất ấy. Ông là diễn viên đoạt Oscar, ngôi sao phòng vé, biểu tượng meme, đồng thời là nhân vật lập dị nổi tiếng với thú chơi kỳ lạ và những quyết định tài chính bốc đồng. Nhưng phía sau các giai thoại ấy là người nghệ sĩ luôn theo đuổi sự nguyên bản. Ngay cả khi đời sống cá nhân nhiều lúc che phủ di sản nghệ thuật, Cage vẫn gần như không thể thay thế trong trí nhớ điện ảnh đại chúng.

Sự xuất hiện mới nhất trong Spider-Noir, loạt phim dựa trên truyện tranh Marvel, tiếp tục cho thấy bản năng pha trộn kỳ lạ ấy. Đây là lần đầu Cage bước vào truyền hình quy mô lớn. Ông vào vai Ben Reilly, thám tử tư kiểu noir ở New York thập niên 1930, đồng thời là siêu anh hùng giăng tơ. Ý tưởng này rất đúng tinh thần Cage, cổ điển và đại chúng, đen trắng và truyện tranh, Bogart và Spider-Man, tất cả va vào nhau trong hình thức vừa nghiêm túc vừa quái lạ.

Nghệ sĩ không sợ bị hiểu sai

Một trong những chìa khóa để hiểu Cage là quan niệm về rủi ro. Cách đây 25 năm, trong bài phát biểu tại Cal State Fullerton, Cage từng nói nghệ sĩ phải sẵn sàng đi vào nơi tăm tối nhất, mỉm cười với nó và sống sót. Khi nhắc lại câu này, ông nói tới Bad Lieutenant, bộ phim năm 2009 của Werner Herzog. Với Cage, nghệ thuật đôi khi đòi hỏi diễn viên phải đưa trí tưởng tượng và tâm lý tới những góc tối để chạm được sự thật cảm xúc.

Cage không sợ phản ứng tiêu cực. Ông tin rằng nếu khán giả chỉ “thích” màn trình diễn, có thể diễn viên chưa đưa họ đi đủ xa. Phản ứng ghét, cười nhạo hay khó chịu vẫn là phản ứng thật. Với Cage, phản ứng thật luôn có giá trị.

Điều này lộ rõ từ Peggy Sue Got Married năm 1986. Cage vốn không muốn tham gia bộ phim, nhưng khi đã nhận vai, ông quyết định tạo ra nhân vật hoạt hình, với giọng nói kỳ dị và ngoại hình bị làm méo khỏi chuẩn hấp dẫn thông thường. Ông biết lựa chọn ấy sẽ bị chê. Trên trường quay, nhiều người muốn ông dừng lại. Nhưng chính sự nguy hiểm ấy khiến ông thấy hứng thú.

Sau đó, Cage tiếp tục đi theo lối riêng trong Raising Arizona, Vampire’s Kiss và nhiều bộ phim khác. Với Vampire’s Kiss, ông muốn đưa phong thái ma cà rồng Max Schreck vào thân xác yuppie New York thập niên 1980. Cảnh ăn gián sống trong phim là tuyên bố dữ dội. Ông không muốn diễn an toàn.

Diễn xuất như cuộc va chạm văn hóa

Cage thường không diễn theo nghĩa tái tạo đời sống thông thường. Ông đưa vào màn trình diễn ảnh hưởng từ hội họa, âm nhạc, điện ảnh câm, truyện tranh và văn hóa đại chúng. Ông từng nhắc Francis Bacon khi nói về khát vọng tìm kiếm cái méo mó, cái quái dị trong hình ảnh con người.

Trong Raising Arizona, ông bám vào ý tưởng nhân vật H.I. McDunnough mang năng lượng của Woody Woodpecker và Looney Tunes. Có lúc Joel và Ethan Coen bực tức vì ông đi quá xa, nhưng Cage chỉ hỏi: “Vì sao các anh thuê tôi?” Kết quả là kiểu hài vừa điên rồ vừa chính xác, nằm ngay trên rìa của sự quá lố.

Với Spider-Noir, Cage nhìn thấy cơ hội khác. Ông muốn đưa tinh thần Bogart, Cagney, phim noir, truyền hình và Spiderman vào cùng một vai diễn. Ông hy vọng người trẻ có thể từ đó tò mò về điện ảnh đen trắng và các diễn viên cổ điển. Đây là cách Cage làm nghệ thuật, lấy những biểu tượng tưởng như không liên quan, đặt chúng cạnh nhau và để va chạm tạo ra năng lượng mới.

Từ tuổi thơ thoát ly đến biểu tượng meme

Cage nói truyền hình từng là “vị cứu tinh” thời thơ ấu. Trước khi biết tới James Dean hay Marlon Brando, ông đã mê chiếc TV trong phòng khách. Những con người nhỏ bé trong màn hình dường như thú vị hơn đời sống quanh ông. Cage không kể quá nhiều về gia đình, chỉ nói đó không phải môi trường yên ả.

Khi còn nhỏ, ông từng đào cái hố lớn ở sân sau vì tưởng có thể đào tới Trung Quốc. Ông cũng từng nhảy xe đạp qua các thùng bia, định dựng vòng lửa bằng bìa carton tẩm dầu hỏa để biểu diễn cho hàng xóm. Những giai thoại ấy cho thấy từ rất sớm, Cage đã bị hút vào biểu diễn, nguy hiểm, thoát ly và những hình thức phóng đại đời sống.

Về sau, ông chủ động muốn xây dựng huyền thoại quanh mình, giống các ngôi sao thời hoàng kim như Humphrey Bogart, James Cagney hay Bette Davis. Nhưng khi internet xuất hiện, huyền thoại ấy phát triển theo cách ông không thể kiểm soát. Những biểu cảm trong Vampire’s Kiss, các cảnh bùng nổ trong Matchstick Men và nhiều khoảnh khắc cực đoan khác trở thành meme.

Cage chọn nhìn điều này theo hướng tích cực. Với ông, meme chứng minh màn trình diễn đã truyền đạt cảm xúc đủ mạnh để được ghi nhớ. Dream Scenario năm 2023 vì vậy trở thành bộ phim đặc biệt. Trong phim, ông đóng vai vị giáo sư bỗng xuất hiện trong giấc mơ của hàng triệu người. Cage xem đó là chiếc bình chứa hoàn hảo cho trải nghiệm bị “meme hóa”.

Một Cage ít liều lĩnh hơn ngoài đời

Nếu trong nghệ thuật Cage luôn tìm sự bất ngờ, ngoài đời ông nói mình hiện sống rất khép kín. Ông thừa nhận thời trẻ thiếu kiểm soát xung động, từng mua xe, mua bất động sản hoặc làm những việc không nên. Nhưng hiện tại, ông miêu tả mình là người “cực kỳ nhàm chán”, sống gần như tu viện, tránh rủi ro và tập trung nuôi con nhỏ, đời sống khỏe mạnh, hạnh phúc.

Ông vẫn còn vài thói quen khó bỏ như uống quá nhiều caffeine, dùng nước tăng lực nhiều lần trong ngày, lướt điện thoại quá nhiều. Nhưng ông không còn theo đuổi những hành vi bốc đồng như trước. Người từng tự tạo huyền thoại lớn hơn đời sống nay đang tìm cách sống yên hơn trong chính huyền thoại ấy.

Điều khiến Nicolas Cage còn hấp dẫn là ông không phủ nhận các mâu thuẫn. Ông vừa là nghệ sĩ nghiêm túc, vừa là người của những giai thoại khó tin. Vừa theo đuổi mỹ học cao siêu, vừa sẵn sàng mượn giọng Miles Davis cho vai cameo. Vừa muốn tạo aura điện ảnh cổ điển, vừa trở thành biểu tượng meme của internet.

Cage từng muốn lớn hơn đời sống. Ông đã làm được. Nhưng hình ảnh ấy không còn hoàn toàn thuộc quyền kiểm soát của ông. Nó được khán giả, internet, báo chí, ký ức điện ảnh và chính những vai diễn cực đoan cùng nhau tạo ra. Điều còn lại là người nghệ sĩ vẫn tiếp tục tìm thử thách, vì với Nicolas Cage, diễn xuất chưa bao giờ chỉ là bắt chước đời sống. Đó là cách làm đời sống méo đi, sáng lên, kỳ quái hơn, và đôi khi thật hơn chính cái gọi là tự nhiên.

shared via nytimes,

Maya Lin đưa đá, nước và cây cỏ vào lòng Manhattan

Tháng trước, Maya Lin, nữ nghệ sĩ kiêm nhà thiết kế người Mỹ đứng trên mỏm đá gần Đại lộ số 5 và Phố Đông 67 tại Công viên Trung tâm, nơi truyền cảm hứng cho tác phẩm nghệ thuật “Thiên nhiên Song song”. Ảnh: Shuran Huang 

Từ Đài tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam đến những tác phẩm về sông hồ, Maya Lin luôn theo đuổi câu hỏi: con người nhìn thấy thiên nhiên ra sao trong thế giới hiện đại? Với “A Parallel Nature”, tác phẩm mới trên mặt tiền tòa tháp JPMorgan Chase ở Midtown Manhattan, nghệ sĩ 66 tuổi đưa đá, nước và cây bản địa vào tòa cao ốc tài chính trị giá hàng tỷ USD, tạo nên khoảnh khắc thiên nhiên bất ngờ giữa nhịp phố dày đặc của New York.

Vách đá giữa phố tài chính

Chiều xuân gần đây, Maya Lin leo lên leo xuống mỏm đá trong Central Park, không bận tâm đám đông du khách đang chụp ảnh gần đó. Với người khác, đây có thể chỉ là điểm dừng chân đẹp trong công viên. Với Lin, đây là ký ức địa chất của Manhattan – và là cảm hứng cho tác phẩm mới tại tòa tháp JPMorgan Chase cao 60 tầng ở Midtown.

Tòa nhà nằm giữa phố 47 và 48, Madison và Park Avenue, được ước tính tiêu tốn 3-4 tỷ USD và mở cửa mùa thu năm ngoái. Giữa các tác phẩm nghệ thuật được đặt hàng cho công trình này, “A Parallel Nature” của Lin nổi bật vì không tìm cách lấn át kiến trúc, mà kéo kiến trúc trở về với thứ nằm sâu bên dưới: đá của đảo Manhattan.

Tác phẩm gồm hai bức tường đá xám cao 18 m, rộng 17 m, ghép từ những mảng granite phức tạp. Cây cỏ mọc ra từ các khe đá, hoa mới được trồng thêm vào mùa xuân, còn dưới chân tường là lòng suối nhỏ với nước chảy nhẹ.

Từ ký ức Ohio đến Central Park

Lin nổi tiếng từ rất sớm. Năm 21 tuổi, khi còn là sinh viên năm cuối Đại học Yale, bà thắng cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam ở Washington, D.C., công trình được khánh thành năm 1982 và trở thành một trong những tác phẩm tưởng niệm quan trọng nhất nước Mỹ.

Tuy nhiên, bên cạnh ký ức chiến tranh, thiên nhiên luôn là mạch ngầm trong sự nghiệp Lin. Bà lớn lên ở Athens, Ohio, nơi rừng cây, vách đá và dòng nước nhỏ len qua khe đá để lại dấu ấn sâu đậm. Bà nhớ lại: “Nước chỉ nhỏ xuống rất nhẹ trên vách đá, rồi dương xỉ, cỏ và các loài cây mọc lên ở đó.”

Central Park cũng là nguồn cảm hứng trực tiếp. Năm 2022, Lin cùng đại diện JPMorgan Chase và Tishman Speyer đi bộ cả ngày trong công viên để tìm cấu trúc đá có thể làm mẫu cho tác phẩm. Ban đầu họ chưa tìm được gì phù hợp. Sáng hôm sau, Lin một mình quay lại và bắt gặp khu Dene, vùng địa hình đá gần phía đông nam công viên.

Đưa đá lên mặt đất

Ý tưởng của Lin xuất hiện khi bà biết tuyến tàu điện ngầm chạy bên dưới khu đất của tòa nhà mới. Bà cũng nhìn thấy ảnh khai quật Grand Central Station, cho thấy việc xây dựng từng cắt qua lớp đá gốc Manhattan. Từ đây, bà đặt câu hỏi: đưa đá lên bề mặt ngay giữa Manhattan sẽ ra sao?

“A Parallel Nature” không cố tái tạo hoàn hảo vách đá tự nhiên; cũng không muốn trở thành giải pháp trang trí kiến trúc thông thường. Lin gọi đây là tác phẩm làm mờ ranh giới giữa tự nhiên và nhân tạo. Để thực hiện, bà chọn granite xám từ Barre, Vermont, vì loại đá này gần với đá phiến biến chất gneissic schist nằm dưới tòa nhà JPMorgan Chase. 239 mảnh đá được Quarra Stone Company, xưởng đá ở Wisconsin, cắt và vận chuyển từ Vermont sang Wisconsin, rồi tới Manhattan.

Đây là đơn đặt hàng khó nhất trong sự nghiệp Lin. Thách thức không chỉ là thẩm mỹ, mà còn kỹ thuật: làm sao để các mảng đá vừa có cảm giác tự nhiên, vừa đủ chắc để gắn lên mặt tiền một cao ốc.

Khi nước chảy giữa tiếng ồn Midtown

Mỗi bức tường gồm hơn 100 mảnh granite. Lin nhóm 15-20 mảnh lại với nhau, nghiêng rất nhẹ để tạo thành các “mảng” lớn hơn, thứ bà gọi là những “city states” – các tiểu quốc đá trong tổng thể.

Dưới chân mỗi bức tường là lòng suối với đá cuội mài mòn bởi nước, lấy từ gần xưởng đá ở Wisconsin. Dòng nước chảy nhẹ tạo âm thanh róc rách giữa tiếng xe cộ Midtown. Lin gọi đây là “khoảnh khắc thiên nhiên bất ngờ trong thành phố bận rộn”.

Trên tường có hai hệ thống tưới nhỏ giọt: một hệ thống nằm sau các “túi cây” sâu khoảng 25-30 cm, dài từ gần 1-2 m, nơi cây được trồng vào khe đá; hệ thống còn lại chạy trên đỉnh tường, cho nước nhỏ đều xuống bề mặt đá, nuôi cây ở các khe và gờ đá, đồng thời tạo âm thanh nước rơi.

Thí nghiệm thực vật trong đô thị

Lin thừa nhận làm vườn trên mặt tiền đá giữa Manhattan là một thí nghiệm. Môi trường đô thị khắc nghiệt với cây cối: gió, bụi, nhiệt, nắng lệch, mùa đông và hạn chế nước đều là thử thách. Bà làm việc với nhiều chuyên gia, gồm Blondie’s Treehouse, kiến trúc sư cảnh quan Cecil Howell và Richard Hayden, chuyên gia làm vườn của dự án, đồng thời là giám đốc cấp cao về làm vườn của High Line.

Nhóm đang thử hơn 30 giống cây để xem loài nào sống tốt ở vị trí nào, và dự kiến điều chỉnh theo quý. Các cây mới được trồng mùa xuân gồm dương xỉ maidenhair, hoa columbine đỏ phương Đông, creeping phlox, Christmas fern và dwarf crested iris. Mục tiêu là gợi lại cảnh quan New York bản địa, giống những gì có thể mọc tự nhiên trên vách đá, khe đá và gờ đá.

Nghệ thuật như khoảng nghỉ của thành phố

“A Parallel Nature” là 1 trong 5 tác phẩm nghệ thuật công cộng được JPMorgan Chase đặt hàng cho tòa nhà mới. Các tác phẩm khác gồm đèn LED trên đỉnh tháp của Leo Villareal, hai tranh của Gerhard Richter ở sảnh, cột đồng in 3D của kiến trúc sư Norman Foster và tác phẩm ánh sáng – chuyển động dùng mô hình AI tùy chỉnh của nghệ sĩ Thổ Nhĩ Kỳ Refik Anadol.

David Arena, người đứng đầu bất động sản toàn cầu của JPMorgan Chase, nói ngân hàng cố ý nâng phần đế phía Madison và Park Avenue của tòa nhà lên khoảng 26 m để tạo thêm không gian ngoài trời cho người đi bộ. Với ông, khu vực này là “món quà cho Manhattan”: nơi người qua đường có thể ngồi nghỉ, uống cà phê, ngắm nghệ thuật và thoát khỏi nhịp phố trong chốc lát.

Ở đây, Lin không chỉ đặt tác phẩm lên tòa nhà; bà đưa lát cắt của thiên nhiên vào lõi tài chính của New York. Đá, nước và cây cỏ không xóa đi cao ốc; chúng nhắc người ta rằng ngay dưới bê tông, kính và thép, Manhattan vẫn là một hòn đảo có ký ức địa chất riêng. Trong thành phố luôn hướng lên cao, Maya Lin kéo ánh nhìn xuống đất – về lớp đá dưới chân, dòng nước len qua khe nứt và những mầm cây nhỏ bền bỉ tìm đường sống giữa đô thị.

shared via nytimes, 

10 ngày khám phá Thái Lan từ Bangkok đến Phuket

Thái Lan có sức hút đặc biệt với du khách lần đầu: chùa chiền, ẩm thực, chợ đêm, khách sạn ven sông, làng nghề miền Bắc và những vịnh biển miền Nam. 10 ngày không đủ để hiểu hết đất nước này, nhưng nếu biết chọn điểm dừng, hành trình qua Bangkok, Chiang Mai và Phuket có thể đem lại lát cắt trọn vẹn: đô thị sôi động, văn hóa Lanna trầm tĩnh và vẻ đẹp nhiệt đới của biển Andaman.

Bangkok: bắt đầu từ dòng Chao Phraya

Cách hay nhất để làm quen với Bangkok là nhìn thành phố từ mặt nước. Buổi chiều đầu tiên, trước khi mệt vì lệch múi giờ và bị cuốn vào giao thông hỗn loạn, hãy thuê chiếc thuyền đuôi dài chạy dọc sông Chao Phraya. Dòng sông là xương sống của Bangkok, nơi những ngôi chùa lớn, nhà buôn thời thuộc địa, khu phố cũ và các khách sạn sang trọng cùng hiện ra trong cùng khung hình. Từ mặt nước, thành phố bỗng có trật tự hơn: những lớp lịch sử xếp chồng lên nhau, vừa lộng lẫy vừa đời thường.

Buổi tối, nếu muốn chi mạnh, Nusara gần Wat Pho là lựa chọn đáng nhớ. Nhà hàng của đầu bếp Thitid “Ton” Tassanakajohn lấy cảm hứng từ ký ức về người bà, phục vụ thực đơn nhiều món tinh tế, nhìn ra các tháp chùa Wat Pho sáng rực về đêm. Nếu chọn khách sạn, Capella Bangkok ven sông dành cho người muốn nghỉ dưỡng sang trọng; Sukhothai Bangkok, gần công viên Lumphini, là lựa chọn tiết chế hơn nhưng vẫn đậm chất Thái.

Những ngôi chùa và Bangkok nhiều lớp

Ngày thứ hai nên dành cho các ngôi chùa. Bangkok có hơn 400 wat, tức chùa Phật giáo, phản ánh vai trò sâu đậm của Phật giáo Theravada trong đời sống Thái. Hãy đi vào buổi sáng, trước khi nắng gắt và các đoàn khách đông lên.

Wat Arun và Wat Pho là hai điểm không thể bỏ qua: Wat Pho nổi tiếng với tượng Phật nằm khổng lồ; Wat Arun nằm bên kia sông, có thể sang bằng phà giá rẻ. Nếu muốn yên tĩnh hơn, Wat Bowonniwet Vihara là tu viện hoàng gia thành lập năm 1824, nơi các thành viên triều Chakri từng đến tu học.

Tiếp theo, ghé Jim Thompson House, khu nhà gỗ teak của doanh nhân Mỹ từng góp phần hồi sinh ngành lụa Thái trong thập niên 1950 trước khi biến mất bí ẩn năm 1967. Đây là một trong những ví dụ hiếm còn lại của kiến trúc nhà gỗ Thái giữa Bangkok hiện đại.

Bữa trưa có thể là pad Thai ở Thipsamai, đông đúc nhưng đáng thử. Buổi chiều, Iconsiam cho thấy một Bangkok khác: trung tâm thương mại khổng lồ với “chợ nổi” trong nhà, vừa kỳ lạ vừa rất đúng tinh thần thành phố – truyền thống được tái dựng trong điều hòa.

Ăn uống và mua sắm ở thủ đô

Ngày thứ ba là lúc Bangkok bộc lộ khả năng làm du khách tiêu tiền một cách vui vẻ. Chatuchak Market phù hợp để săn đồ vintage, gốm và dệt may. Chinatown quanh Yaowarat Road đem đến một Bangkok đổi thay: tiệm vàng, hàng mì, quán cà phê và gallery cùng tồn tại. Những ai quan tâm thời trang và thủ công có thể ghé showroom của Philip Huang, nơi quần áo nhuộm tay và đồ gia dụng thủ công kể câu chuyện về nghệ nhân vùng đông bắc Thái Lan. Nhà thiết kế Shone Puipia làm các mẫu quần áo đặt may đương đại, tinh tế và rất riêng.

Ẩm thực Bangkok cũng chia nhiều tầng. Sorn, nhà hàng ba sao Michelin đầu tiên của Thái Lan, là lựa chọn xa xỉ cho ẩm thực miền Nam. Ở phía gần gũi hơn, Jay Fai trong khu phố cổ nổi tiếng với trứng cuộn cua, còn 100 Mahaseth ở Charoenkrung được yêu thích nhờ nguyên liệu từ khắp đất nước và cách nấu mạnh mẽ.

Chiang Mai: miền Bắc chậm rãi

Từ Bangkok bay khoảng 75’ là đến Chiang Mai, cố đô của vương quốc Lanna thành lập năm 1296. Thành phố này khác hẳn thủ đô: nhỏ hơn, đi bộ dễ hơn, khí hậu dịu hơn, và trong khu Old City hình vuông vẫn còn hào nước, tường thành, cùng hơn 30 ngôi chùa cổ.

Chiang Mai không chỉ có chùa; đây còn là trung tâm thủ công của miền Bắc: dệt lụa, bạc, sơn mài, nhuộm tự nhiên, chạm gỗ. Các workshop và gallery quanh hành lang San Kamphaeng Road cho thấy nghề thủ công ở đây không phải ký ức du lịch, mà vẫn là đời sống kinh tế - văn hóa đang vận hành.

Nếu muốn nghỉ sang, Four Seasons Resort Chiang Mai ở thung lũng Mae Rim nhìn ra ruộng lúa và núi xanh. Lựa chọn tiết kiệm hơn là Aleenta Retreat dưới chân Doi Suthep, hoặc Rachamankha trong Old City, gần Wat Phra Singh.

Chùa cổ, khao soi và cà phê núi

Ở Chiang Mai, hai ngôi chùa đáng dành thời gian nhất là Wat Chedi Luang và Wat Phra Singh. Wat Chedi Luang từng đặt tượng Phật Ngọc, nay ở Bangkok; phần tháp bị hư hại sau động đất năm 1545 vẫn vươn cao giữa phố. Wat Phra Singh có tranh tường Lanna trong Viharn Lai Kham, kể chuyện văn học và đời sống thế kỷ 19.

Ăn uống ở Chiang Mai nên bắt đầu bằng món địa phương. Khao Soi Khun Yai phục vụ khao soi, mì cà ri dừa miền Bắc với mì trứng mềm và mì chiên giòn, giá rất rẻ nhưng dễ khiến người ăn nhớ lâu. SP Chicken gần Wat Phra Singh lại nổi tiếng với gà quay ăn cùng xôi.

Buổi sáng khác, hãy lên Wat Phra That Doi Suthep, ngôi chùa vàng trên núi nhìn xuống toàn thành phố. Khi trở về, ghé Akha Ama Coffee để hiểu vì sao miền núi Chiang Mai trở thành vùng cà phê đáng chú ý của Thái Lan.

Tạm biệt miền Bắc bằng voi và nghệ thuật

Ngày cuối ở Chiang Mai có thể dành cho Elephant Nature Park; sáng lập năm 1995, khu bảo tồn do Lek Chailert ở thung lũng Mae Taeng. Đây là mô hình du lịch voi có đạo đức hơn: không cưỡi voi, không biểu diễn, không ép tiếp xúc phi tự nhiên; voi được cứu từ khai thác gỗ, ăn xin đường phố hoặc du lịch lạm dụng.

Nếu muốn lựa chọn văn hóa khác, Land Foundation ở Sanpatong là dự án nghệ thuật - nông nghiệp do Kamin Lertchaiprasert và Rirkrit Tiravanija khởi xướng, kết hợp ruộng lúa, không gian lưu trú nghệ sĩ và kiến trúc thử nghiệm.

Phuket không chỉ có biển đông khách

Phuket thường bị gắn với hình ảnh resort đại trà, đặc biệt ở Patong, Karon hay Kata. Tuy nhiên, hòn đảo có những mặt khác: Phuket Old Town, chỉ cách các khu nghỉ ven biển một quãng lái xe ngắn, mang dấu vết thương cảng Hoa - Mã Lai.

Cuối chiều, ác dãy nhà Sino-Portuguese trên Thalang Road và Dibuk Road rực lên đẹp. Mái ngói Hoa, mặt tiền pastel, cấu trúc kiểu Bồ Đào Nha và ký ức thương nhân Hoa khiến Old Town giống một bảo tàng sống hơn là khu mua sắm du lịch.

Ngày tiếp theo, hãy dành trọn cho vịnh Phang Nga. Đi bằng thuyền riêng sẽ dễ tránh đám đông hơn. Những khối núi đá vôi dựng thẳng từ mặt nước, hang biển có thể chèo kayak qua khi thủy triều thấp, làng chài Hồi giáo Koh Panyi trên cọc gỗ và James Bond Island tạo nên một trong những cảnh quan biển đặc trưng nhất miền Nam Thái Lan.

Ngày cuối, nếu muốn biển yên hơn, hãy đến Surin, Bang Tao hoặc Banana Beach vào sáng sớm. Nếu thích ở lại Old Town, uống cà phê ở Graph Phuket, mua quà ở Lemongrass House, ăn mì Phúc Kiến tại Mee Ton Poe.

10 ngày ở Thái Lan là hành trình của sự tương phản: Bangkok náo nhiệt, Chiang Mai sâu lắng, Phuket nhiệt đới. Chính sự chuyển cảnh làm nên sức mê hoặc của đất nước này – nơi mỗi vùng ẩn chứa câu chuyện khác nhau, nhưng đều khiến du khách muốn quay lại.

shared via nytimes,

Chủ nghĩa hiện đại: Khi cái “đẹp khó hiểu” trở thành biểu tượng đẳng cấp

Vì sao kiến trúc, hội họa, âm nhạc và văn học hiện đại lại rời xa vẻ trang trí giàu có để chuyển sang những hình thức tối giản, trừu tượng, thậm chí khó tiếp cận? Giả thuyết hấp dẫn cho rằng khi đồ trang trí trở nên rẻ hơn, giới thượng lưu không dùng nghệ thuật để khoe tiền, mà chuyển sang khoe “gu”. Tuy nhiên, lịch sử chủ nghĩa hiện đại phức tạp hơn: không phải cuộc chơi do người giàu dẫn dắt, trước hết là sản phẩm của nghệ sĩ và giới trí thức.

Khi trang trí không đủ để khoe giàu

Trong xã hội tiền hiện đại, trang trí từng là tín hiệu mạnh của giàu có. Nhà cửa chạm trổ, quần áo cầu kỳ, nội thất tinh xảo, tượng đài, tranh chân dung và vườn cảnh đều đòi hỏi lao động thủ công đắt đỏ. Người giàu thể hiện của cải qua những thứ ai cũng nhìn thấy. Thế kỷ 19, công nghiệp hóa khiến nhiều loại trang trí rẻ hơn. Máy móc, khuôn đúc, sản xuất hàng loạt và vật liệu mới khiến những chi tiết từng là đặc quyền của tầng lớp giàu có dần xuất hiện trong nhà trung lưu. Nếu ai cũng mua được đồ giả cổ, phào chỉ, hoa văn hay tranh in; trang trí không còn là tín hiệu giàu có hiệu quả như trước.

Từ đây xuất hiện cách giải thích khá hấp dẫn: giới thượng lưu phải tìm cách phân biệt mình bằng thứ khác. Không phải “tôi có nhiều tiền hơn”, mà là “tôi có gu hơn”. Thay vì thích thứ lộng lẫy dễ hiểu, họ chuyển sang chuộng những mã thẩm mỹ khó đọc: tối giản, trừu tượng, phi truyền thống, thậm chí gây khó chịu với số đông.

Theo cách nhìn này, chủ nghĩa hiện đại là trò chơi địa vị mới. Khi sự giàu có không còn dễ khoe bằng đồ trang trí, “gu thẩm mỹ” trở thành hàng rào phân tầng.

Giả thuyết hay, nhưng chưa đủ

Chủ nghĩa hiện đại không chỉ xảy ra trong kiến trúc mà diễn ra gần như đồng thời trong hội họa, điêu khắc, âm nhạc và văn học. Nếu nguyên nhân là trang trí kiến trúc trở nên rẻ, vậy tại sao âm nhạc lại chuyển sang phi điệu tính? Tại sao văn học lại có Joyce, Pound hay Celan? Tại sao điêu khắc lại rời khỏi hình thể cổ điển?

Với hội họa, lý thuyết “đồ cũ mất giá vì công nghệ” có thể tạm đứng. Nhiếp ảnh làm hình ảnh chân dung và phong cảnh trở nên rẻ hơn rất nhiều. Khi ảnh chụp có thể ghi lại khuôn mặt tổ tiên hoặc cảnh vật, tranh hiện thực phần nào mất vị trí độc quyền.

Tuy nhiên, với điêu khắc, câu chuyện khó thuyết phục hơn. Tượng đá cẩm thạch và đồng vẫn cực kỳ đắt, thậm chí ngày nay còn đắt hơn vì lao động thủ công tăng giá. Bức tượng cẩm thạch cỡ người thật có thể tốn hàng trăm nghìn bảng. Nếu mục tiêu là khoe giàu, điêu khắc cổ điển vẫn làm rất tốt.

Âm nhạc cũng vậy; công nghệ không làm sáng tác nhạc rẻ hơn, biểu diễn trực tiếp thậm chí đắt hơn vì chi phí lao động tăng; máy hát xuất hiện, nhưng không làm nhạc Bach, Mozart hay Schubert mất địa vị; người giàu vẫn nghe nhạc cổ điển tiền hiện đại. Thứ bị đẩy ra rìa không phải biểu diễn âm nhạc truyền thống, mà là sáng tác mới theo ngôn ngữ cũ.

Người giàu không phải người dẫn đầu

Điểm yếu lớn hơn của giả thuyết “người giàu đổi cách khoe địa vị” cho thấy họ thường không dẫn đầu chủ nghĩa hiện đại.

Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc hiện đại như Schoenberg hay Stravinsky không chuyển sang ngôn ngữ khó vì thị trường giàu có yêu cầu. Ngược lại, công chúng giàu có yêu opera và nhạc cổ điển phần lớn vẫn chuộng tác phẩm trước năm 1914. Ngày nay, trong 50 vở opera được diễn nhiều nhất toàn cầu, hầu như không có opera hiện đại chủ nghĩa nào. Giới tài phiệt không mấy quan tâm đến Boulez, Lachenmann hay Messiaen.

Trong văn học, tỷ phú và quý tộc không phải lực lượng chính đọc James Joyce. Độc giả trung thành của văn học hiện đại thường là giáo sư, nhà phê bình, nhà báo văn hóa và tầng lớp trí thức, hơn là giới siêu giàu.

Với hội họa và điêu khắc, người giàu mua nhiều tác phẩm hiện đại. Tuy nhiên, giai đoạn tiên phong, chính nghệ sĩ và các nhóm trí thức mới là lực lượng đẩy phong trào đi tới. Huyền thoại nghệ sĩ hiện đại nghèo khó, bị khinh miệt vì đi trước thời đại không hoàn toàn đúng, nhưng cũng không sai hẳn. Phần lớn họ không nghĩ bản thân đang chạy theo thị trường.

Kiến trúc hiện đại: từ trường học đến biệt thự nhà giàu

Kiến trúc cũng đi theo quỹ đạo tương tự. Nhiều kiến trúc sư hiện đại ban đầu khó kiếm khách hàng. Mies van der Rohe vẫn phải thiết kế nhà cổ điển để sống, dù xem phong cách này là lỗi thời. Những khách hàng đầu tiên của kiến trúc hiện đại thường không phải giới siêu giàu đại chúng, mà là nhóm nhỏ trí thức giàu có, cởi mở với thử nghiệm thẩm mỹ.

Đầu thập niên 1930, tại Anh, các trường kiến trúc chuyển sang đào tạo theo hướng hiện đại, khi số nhà tư nhân hiện đại đúng nghĩa vẫn cực ít. Điều này cho thấy chủ nghĩa hiện đại trước hết chiến thắng trong các thiết chế văn hóa: trường học, tạp chí, nhóm phê bình, bảo tàng, giới chuyên môn.

Sau này, giới giàu dần đi theo. Nhà văn Tom Wolfe từng châm biếm rằng sau năm 1945, các tài phiệt, chủ tịch tập đoàn, quan chức và hiệu trưởng đại học bỗng trở nên rụt rè trước kiến trúc sư. Họ chấp nhận những khối nhà kính và bê tông mà đôi khi chính họ không thật sự thích, vì đây là thứ giới chuyên môn nói là đúng, là tiên tiến, là có văn hóa.

Wolfe có thể phóng đại, nhưng ông chạm vào sự thật: người giàu không hẳn kiểm soát chủ nghĩa hiện đại; nhiều khi họ mua vì bị giới tinh hoa văn hóa thuyết phục rằng đây là biểu hiện của gu tốt.

Từ khoe tiền sang khoe gu

Vậy giả thuyết ban đầu sai hoàn toàn? Không hẳn. Đúng là chủ nghĩa hiện đại vận hành như trò chơi địa vị, nhưng cơ chế không phải là người giàu chủ động bỏ trang trí để tìm tín hiệu mới. Đúng hơn, giới nghệ sĩ và trí thức tạo ra hệ mã thẩm mỹ mới, khó tiếp cận, rồi dần buộc hoặc thuyết phục tầng lớp giàu có học theo.

Vậy nên, thứ “khó hiểu” của nghệ thuật hiện đại không phải tai nạn mà đến từ sức hút. Bức tranh trừu tượng, bản nhạc phi điệu tính, tiểu thuyết đứt gãy cấu trúc hay tòa nhà không trang trí đều đòi hỏi người xem phải có kiến thức nền, khả năng giải mã và sự quen thuộc với các cuộc tranh luận nghệ thuật.

Đây là tín hiệu địa vị tinh vi hơn tiền bạc: phân biệt người có “gu”, người có học, người thuộc vòng tròn văn hóa đúng chuẩn với phần còn lại.

Ai có quyền quyết định cái đẹp?

Tranh luận vừa là chuyện lịch sử nghệ thuật, vừa giúp giải thích vì sao nhiều người hiện nay cảm thấy xa lạ với kiến trúc và nghệ thuật hiện đại. Khi cái đẹp được định nghĩa bởi nhóm chuyên gia, trong hệ mã ngày càng khó đọc, công chúng dễ cảm thấy bị loại khỏi cuộc chơi.

Điều này không có nghĩa chủ nghĩa hiện đại vô giá trị; nhiều tác phẩm hiện đại rất mạnh mẽ, sâu sắc và trung thực với thế giới công nghiệp, đô thị, chiến tranh và đứt gãy thế kỷ 20. Tuy nhiên, thẩm mỹ không bao giờ chỉ là thẩm mỹ mà luôn gắn với quyền lực văn hóa: ai được quyết định cái gì là đẹp, cái gì là lỗi thời, cái gì là “có gu”.

Trang trí từng là ngôn ngữ của quyền lực vì đắt đỏ. Chủ nghĩa hiện đại trở thành ngôn ngữ của quyền lực vì khó. Có lẽ đây là nghịch lý lớn nhất: nghệ thuật từ bỏ khoe của cải không nhất thiết trở nên dân chủ hơn; nghệ thuật chuyển sang phân biệt bằng tri thức, gu thẩm mỹ và khả năng hiểu đúng thứ mà số đông chưa được dạy để hiểu.

shared via nhtimes,

Cuốn sách Phục hưng dạy châu Âu tin vào tiến bộ

 

Trước khi Galileo dùng kính thiên văn, trước Newton, Boyle hay các cuộc cách mạng khoa học lớn, châu Âu bắt đầu thay đổi cách nhìn về chính mình. Cuối thế kỷ 16, thay vì xem hiện tại chỉ là cái bóng mờ của Hy Lạp – La Mã cổ đại, một số trí thức bắt đầu tin rằng thời đại này cũng có những phát minh và khám phá vượt xa người xưa. Cuốn Nova Reperta, xuất bản năm 1588, ghi lại khoảnh khắc tinh thần bằng 19 bản khắc về thế giới đang học cách nghĩ theo hướng tiến bộ.

Ý tưởng mới xuất hiện trước khoa học hiện đại

Năm 1588, Galileo vẫn chưa nhìn qua kính thiên văn. Sau nhiều thập niên, kính hiển vi, đồng hồ quả lắc, áp kế và máy bơm hơi nước mới xuất hiện. Lúc này, Francis Bacon mới là nghị sĩ trẻ bắt đầu viết về khoa học. Robert Boyle chưa ra đời, Isaac Newton còn cách thế giới hơn nửa thế kỷ.

Tuy nhiên, ngay trước bình minh của khoa học hiện đại, thay đổi âm thầm diễn ra trong trí tưởng tượng châu Âu. Các học giả bắt đầu nhìn thời đại không như bản sao kém hơn của cổ đại, mà như thế giới mới, giàu phát minh và khám phá.

Aristotle và Cicero có thể vĩ đại, nhưng họ không biết đến châu Mỹ, cũng không có la bàn, kỹ thuật hàng hải, in ấn, súng thần công hay nhiều công cụ đã làm thay đổi đời sống châu Âu cuối thời Phục hưng. Người hiện đại, ít nhất trong mắt một số trí thức khi đó, không chỉ học lại từ người xưa; họ phát minh ra những thứ người xưa không thể tưởng tượng.

Đây là mầm mống của “văn hóa tăng trưởng” – niềm tin rằng lịch sử có thể đi lên.

Nova Reperta: kể về tiến bộ bằng hình ảnh

Trong bối cảnh này, hai người Florence tạo ra Nova Reperta, thường được dịch là “những khám phá mới”. Cuốn sách gồm 19 bản khắc, mỗi bản tôn vinh một phát minh, khám phá hoặc quy trình tương đối mới với người châu Âu.

Tác phẩm do Johannes Stradanus, họa sĩ gốc Flemish từng học việc với Giorgio Vasari và làm việc cho gia tộc Medici, thiết kế. Người đồng hành với ông là Luigi Alamanni, trí thức văn chương thuộc gia đình Florence danh giá, đồng thời là bạn và người bảo trợ của Stradanus.

Thay vì viết luận văn dài về tiến bộ, Nova Reperta chọn cách thuyết phục bằng hình ảnh; cho người xem thấy thế giới đương thời khác cổ đại như thế nào: máy in, la bàn, súng, đồng hồ, chưng cất, cối xay, sơn dầu, chế biến đường, khai thác kim loại, xưởng thủ công, tàu thuyền và những vùng đất mới.

Đây là một trong những tác phẩm sớm nhất cổ vũ thái độ mới: hiện tại không chỉ suy tàn so với quá khứ; hiện tại có thể là nơi phát sinh cái mới.

Trang bìa như tuyên ngôn

Trang bìa của Nova Reperta là lời giới thiệu bằng biểu tượng. Phía trên bên trái là phụ nữ khỏa thân được che phủ khéo léo chỉ vào bản đồ châu Mỹ. Phía trên bên phải là ông già quay lưng rời khỏi trang, bên cạnh chiếc la bàn. Cả hai đều cầm biểu tượng ouroboros – con rắn tự cắn đuôi, tượng trưng cho vĩnh cửu.

Người phụ nữ là tương lai; ông già là quá khứ; hiện tại nằm giữa họ – nơi các khám phá đương thời xuất hiện.

Ở giữa trang là máy in và súng thần công, xung quanh là đồng hồ, thiết bị chưng cất và nhiều phát minh phân biệt đời sống hiện đại với cổ đại. Một số thứ không hẳn “mới” theo nghĩa tuyệt đối; có cái tồn tại nhiều thế kỷ hoặc được du nhập từ nền văn hóa khác. Tuy nhiên, điểm chung là chúng không đến từ di sản Hy Lạp – La Mã. Thông điệp là, người hiện đại có quyền tự hào về những gì thời đại mình tạo ra.

Châu Mỹ và cú sốc về thế giới mới

Cuốn sách mở đầu bằng cảnh Amerigo Vespucci đánh thức “America”, được nhân cách hóa thành phụ nữ đội mũ lông vũ, nằm trên võng. Xung quanh là những con vật lạ với người châu Âu như thú ăn kiến và lười. Phía sau có cả cảnh nướng chân người – chi tiết phản ánh trí tưởng tượng vừa tò mò, vừa định kiến của châu Âu về Tân Thế giới.

Bức tranh cho thấy châu Mỹ hiện lên cùng lúc như vùng đất kỳ lạ và nơi có con người. Đây là cú sốc trí tuệ lớn: nếu người xưa không biết đến phần khổng lồ của thế giới, thì họ không thể là giới hạn cuối cùng của hiểu biết.

Vậy nên, khám phá địa lý không chỉ mở ra tuyến hàng hải và thương mại; mà làm lung lay cảm giác rằng tri thức cổ đại hoàn tất mọi điều đáng biết.

Những xưởng làm việc đầy người và vật chất

Phần lớn các bản khắc còn lại đưa người xem vào các xưởng thủ công châu Âu: đúc súng, làm thuốc súng, xếp chữ và in sách, rèn sắt, giũa bánh răng đồng hồ, ép dầu ô liu, sửa giáp, chế biến đường, vận hành cối xay nước và cối xay gió.

Stradanus vẽ thế giới đầy lao động xã hội. Người trong tranh trông khỏe mạnh, có giày dép, bận rộn và hợp tác. Không gian sản xuất không tối tăm hay khổ sở, mà sôi động, có nhịp, có kỹ năng và có sự dư dả vật chất.

Ở cảnh chế biến đường, người này chặt mía, người khác cắt và chất lên giỏ, nhóm khác đưa mía tới cối xay nước, rồi ép, đun, rót siro vào khuôn và tạo thành các khối đường. Đây là phiên bản sinh động của phân công lao động, gần với điều Adam Smith sau này mô tả trong xưởng ghim, nhưng ngọt ngào và thị giác hơn.

Thông điệp không nằm ở phát minh đơn lẻ. Sức mạnh của tiến bộ xuất hiện khi nhiều kỹ thuật, nhiều công cụ và nhiều con người kết hợp với nhau.

Không phải sách hướng dẫn, mà là lời mời kinh ngạc

Nova Reperta không phải cẩm nang kỹ thuật; không chỉ người đọc cách xây đồng hồ, làm la bàn hay vận hành xưởng in từ đầu. Các hình ảnh giàu chi tiết nhưng nhằm giải trí, khơi tò mò và tạo cảm giác đắm chìm.

Cảnh cối xay nước, chim đậu trên mái, gà mổ hạt rơi; trong xưởng khắc in, cậu bé quay máy ép với vẻ chán chường. Chú chó ngủ dưới chân học giả tính toán cảnh về la bàn. Người xem được mời đi tìm bánh răng, dụng cụ, gương mặt tập trung, dáng đứng, động tác lao động và các chi tiết nhỏ hài hước.

Chính sự sống động làm cuốn sách hấp dẫn, khiến người xem cảm thấy tiến bộ đang diễn ra quanh mình.

Khi thế kỷ 20 mất đi niềm vui với phát minh

Điều thú vị là phiên bản nghệ thuật cùng tên năm 1999 lại có tinh thần gần như trái ngược. Thay vì xưởng làm việc nhộn nhịp và gương mặt con người, bản Nova Reperta hiện đại tập trung vào cầu, đường sắt, cảng, biển hiệu Times Square, vũ khí và hạ tầng lạnh lẽo: con người gần như biến mất; ao động trở nên vô hình; niềm vui trước phát minh được thay bằng suy tư u ám về tiêu dùng, quyền lực và khai thác môi trường.

Sự đối lập nói nhiều về văn hóa hiện đại. Cuối thế kỷ 16, các nghệ sĩ và trí thức có thể nhìn máy in, la bàn, cối xay, xưởng luyện kim và cảm thấy ngạc nhiên, biết ơn. Cuối thế kỷ 20, nhiều người lại nhìn hạ tầng và công nghệ bằng ánh mắt nghi ngờ, như dấu hiệu của tha hóa.

Cả hai thái độ đều có lý do. Tiến bộ có chi phí: thuộc địa, bạo lực, khai thác lao động, tàn phá môi trường. Song nếu chỉ còn hoài nghi, ta cũng đánh mất khả năng thấy những phát minh mở rộng đời sống con người.

Bài học từ cuốn sách 19 bản khắc

Nova Reperta quan trọng vì mang định kiến thời đại, có cái nhìn châu Âu trung tâm và không thấy hết giá trị của mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, Nova ghi lại khoảnh khắc hiếm: khi con người bắt đầu tin thời đại này có thể tạo ra thứ mới, thay vì chỉ sống dưới bóng quá khứ.

Niềm tin là điều kiện tinh thần của tăng trưởng. Trước khi có phòng thí nghiệm hiện đại, cách mạng khoa học hay công nghiệp hóa, cần có thay đổi sâu hơn: tin rằng tri thức chưa kết thúc, phát minh có thể tiếp tục, người hiện tại không bị kết án phải thấp hơn người xưa.

Cuốn sách nhỏ bằng hình ảnh giúp châu Âu tưởng tượng điều này. Sau bốn thế kỷ, giữa thời đại vừa hưởng lợi vừa mệt mỏi vì công nghệ, Nova Reperta vẫn nhắc, rằng tiến bộ không chỉ là máy móc mà còn là năng lực nhìn thế giới với sự tò mò, biết ơn và dũng khí rằng tương lai có thể khác hiện tại.

shared via wip,

Văn hóa đại chúng có thật sự đi xuống?

Nhiều người cho rằng thời Marvel, Netflix, nhạc pop và game bom tấn là dấu hiệu nghệ thuật suy tàn. Song nếu nhìn văn hóa như lĩnh vực có tích lũy kỹ thuật, học hỏi và đổi mới, bức tranh có thể ngược lại: chúng ta đang sống trong thời kỳ có nhiều lựa chọn, nhiều công cụ sáng tạo và nhiều sản phẩm văn hóa chất lượng hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây.

Nỗi than quen thuộc về thời đã mất

Gần như mọi thế hệ, luôn có người nói nghệ thuật đang tệ đi. Phim bây giờ không bằng phim xưa. Nhạc mới không thể so với The Beatles. Văn học đại chúng chỉ còn Harry Potter, truyện trinh thám và sách bán chạy. Điện ảnh bị Marvel hóa. Truyền hình, mạng xã hội và trò chơi điện tử làm công chúng mất khả năng thưởng thức thứ “cao cấp”.

Lập luận nghe quen đến mức gần như mặc định. Tuy nhiên, chính vì quen thuộc nên khiến ta nghi ngờ. Suốt nhiều thập niên, trong thể thao, học thuật, âm nhạc, điện ảnh hay giáo dục, lời than “ngày xưa tốt hơn” lặp lại. Các cầu thủ cũ nói bóng chày thời họ hay hơn. Các học giả nói đại học đánh mất sứ mệnh. Những người từng trẻ tại thời kỳ nào đó thường tin âm nhạc, phim ảnh và sách vở của thời mình mới là chuẩn mực.

Nếu cái cũ hay hơn, vì sao ta không chỉ dùng cái cũ?

Cách đơn giản để kiểm tra tiến bộ là hỏi: Liệu có thể sao chép thành tựu quá khứ với chi phí thấp hơn trước? Với nghệ thuật, câu trả lời phần lớn là có.

Ngày nay, một người có thể xem tranh kinh điển trên Google Images, nghe nhạc cổ điển trên YouTube, tải sách cũ từ thư viện số, xem phim kinh điển qua các nền tảng trực tuyến hoặc mua bản in tranh nổi tiếng với giá rất thấp. Phần lớn di sản văn hóa nhân loại đã trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, con người không chỉ xem lại cái cũ. Họ vẫn xem phim, nghe nhạc, đọc tiểu thuyết, chơi game mới và theo dõi series mới. Trong kinh tế học, đây là sở thích bộc lộ: lựa chọn thực tế của con người nói lên điều gì đó về giá trị họ nhận được.

Nếu các kiệt tác quá khứ có sẵn, gần như miễn phí, mà công chúng vẫn dành thời gian cho sản phẩm mới, không nên vội kết luận họ bị lừa. Có thể đơn giản rằng sản phẩm mới phù hợp, hấp dẫn hoặc đáp ứng tốt hơn nhu cầu.

Chuyên gia có lợi trong hoài niệm

Lý do khiến văn hóa cũ thường được đề cao vì chuyên gia đầu tư nhiều công sức để học lịch sử của lĩnh vực này. Nếu cái mới thực sự tốt hơn hoặc ít nhất đáng chú ý hơn, tri thức chuyên sâu về kinh điển quá khứ có thể mất bớt quyền lực.

Vì vậy, ta thường nghe những tuyên bố, Citizen Kane là phim hay nhất mọi thời, The Beatles là đỉnh cao không thể vượt qua, hay giáo dục đúng nghĩa phải dựa vào “Great Books”. Những tác phẩm có thể rất quan trọng về lịch sử. Tuy nhiên, tầm quan trọng lịch sử không đồng nghĩa với trải nghiệm thưởng thức tốt nhất cho công chúng hôm nay.

Orson Welles đáng được ca ngợi vì sáng tạo kỹ thuật điện ảnh mới. Tuy nhiên, các kỹ thuật không biến mất. Đạo diễn hiện đại có thể dùng chúng, cùng hàng chục năm phát triển về dựng phim, âm thanh, hiệu ứng, nhịp kể và ngôn ngữ hình ảnh. Ông là người tiên phong, nhưng không có nghĩa phiên bản đầu tiên luôn là phiên bản hay nhất.

Văn xuôi cũng có công nghệ

Văn học thường được xem là lĩnh vực khó nói về tiến bộ nhất, vì chữ viết tồn tại hàng nghìn năm. Tuy nhiên, ngay cả văn xuôi cũng có “công nghệ”: cách đặt câu, dẫn chuyện, cấu trúc thông tin, giữ nhịp và làm người đọc tiếp tục đọc.

So sánh văn xuôi của Adam Smith trong The Wealth of Nations với Malcolm Gladwell trong Blink cho thấy điều này. Smith quan trọng hơn nhiều về lịch sử tư tưởng kinh tế. Song, văn Gladwell dễ đọc, trơn tru, đi thẳng vào trí óc người đọc hơn. Đây không chỉ là chuyện phong cách cá nhân mà là kết quả của nhiều thế hệ học cách viết rõ cho công chúng rộng.

Cấu trúc truyện cũng tiến bộ. Truyện trinh thám từng phải phát minh ra manh mối, đánh lạc hướng, kết thúc có thể đoán nhưng không quá dễ đoán. Truyền hình cũng vậy. Từ các phim truyền hình tuyến tính đơn giản đến những series nhiều tuyến truyện như The Sopranos, cấu trúc kể chuyện đã phức tạp và tinh vi hơn.

Marvel có thể là dấu hiệu của tiến bộ, không phải suy tàn

Sự phổ biến của Marvel thường bị xem là bằng chứng văn hóa đại chúng xuống cấp. Song cũng có thể nhìn ngược lại. Marvel là sản phẩm của ngành công nghiệp tích lũy kỹ thuật kể chuyện, hiệu ứng hình ảnh, xây dựng vũ trụ nhân vật, tiếp thị toàn cầu và quản lý kỳ vọng khán giả ở quy mô mà Hollywood cũ không thể làm được.

Điều này không có nghĩa mọi phim Marvel đều hay, hay phim siêu anh hùng là đỉnh cao nghệ thuật. Tuy nhiên, sự tồn tại này cho thấy năng lực sản xuất văn hóa đại chúng đạt mức cực kỳ phức tạp: một câu chuyện có thể kéo dài qua hàng chục phim, nhiều nhân vật, nhiều đạo diễn, nhiều thị trường và vẫn giữ được lượng khán giả khổng lồ.

Nếu nhà hát thời Shakespeare có thể nhìn thấy quy mô phối hợp sáng tạo, kỹ thuật và phân phối của Hollywood hiện đại, có lẽ họ sẽ không xem đó là suy tàn; họ sẽ thấy cỗ máy văn hóa chưa từng có.

Tiến bộ không đồng nghĩa mọi thứ đều hay

Văn hóa tiến bộ không có nghĩa mọi sản phẩm mới đều tốt. Thời nào cũng có tác phẩm dở, công thức rẻ tiền, chạy theo thị hiếu và sản phẩm được quảng bá quá mức. Tuy nhiên, quá khứ cũng vậy. Chỉ khác là những thứ tệ của quá khứ đã bị thời gian lọc bỏ, còn thứ tệ của hiện tại vẫn nằm trước mắt. Việc so sánh kiệt tác sống sót qua nhiều thế kỷ là phép so sánh bất công.

Điều hợp lý hơn là nhìn vào khả năng của xã hội: nhiều người sáng tạo, nhiều công cụ, nhiều nền tảng phân phối, nhiều thể loại, khán giả rộng hơn và kho di sản quá khứ luôn sẵn để học hỏi.

Đứng trên vai người khổng lồ

Tiến bộ văn hóa không đòi hỏi đại chúng coi thường Shakespeare, The Beatles hay Citizen Kane. Song lại đòi hỏi đại chúng không biến họ thành trần nhà. Di sản quá khứ nên là nền móng để bước tiếp, không phải bàn thờ khiến mọi đổi mới bị xem là thấp kém.

Khoa học từng tiến bộ khi con người ngừng tin rằng mọi chân lý nằm trong sách cổ. Văn hóa cũng cần tinh thần tương tự: tôn trọng quá khứ, nhưng không bị quá khứ làm tê liệt.

Có thể sau này, một số tác phẩm hôm nay sẽ bị quên lãng. Song cũng chắc chắn rằng thời đại này đang tạo ra những hình thức kể chuyện, âm nhạc, hình ảnh và trải nghiệm mà quá khứ không thể tạo ra. Nếu tiến bộ là khả năng làm nhiều hơn với công cụ tốt hơn, cho nhiều người hơn, thì văn hóa đại chúng hôm nay không phải dấu hiệu suy tàn mà có thể chính là hình dạng của văn hóa ở đỉnh cao hiện tại.

shared via wip,

Sự trỗi dậy và suy tàn của liên minh Hanseatic

Từ những nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tránh cướp biển và thuế đường sông, Hansa trở thành liên minh thương mại có thể mặc cả với vua chúa, phong tỏa thành phố và thậm chí thắng chiến tranh. Tuy nhiên, chính mô hình dựa trên lợi ích chung cũng chứa sẵn điểm yếu: khi công nghệ, tuyến thương mại và lợi ích của các thành viên thay đổi, liên minh từng thống trị Bắc Âu bắt đầu tan rã.

Từ nhóm thương nhân tự vệ đến mạng lưới thương mại

Trong lịch sử các liên minh, liên minh Hanseatic là trường hợp đặc biệt: không phải quốc gia, không có lãnh thổ thống nhất, không có nguyên thủ và cũng không có bộ máy cưỡng chế mạnh. Song, gần 500 năm, liên minh đã điều phối hàng trăm thành phố và cộng đồng thương nhân, tạo nên mạng lưới thương mại đường dài đầu tiên của Bắc Âu.

Ban đầu, liên minh chỉ là các nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tự bảo vệ. Họ phải đối mặt với cướp biển trên biển Baltic, cướp đường sông, lãnh chúa thu phí tùy tiện và các tòa án địa phương thiên vị người bản xứ. Đi thành nhóm giúp họ có vũ trang, có người đại diện và có sức mặc cả.

Từ nhu cầu an toàn ấy, Hansa dần phát triển thành hệ thống thương mại xuyên biên giới, nối London, Bruges, Bergen và Novgorod với các cảng lớn ở Bắc Âu.

Khi thương mại Bắc Âu hồi sinh

Sự ra đời của Hansa gắn với bước ngoặt kinh tế thời Trung cổ. Khoảng thế kỷ 9, nhiều thế kỷ suy giảm sau Đế chế La Mã sụp đổ, châu Âu bắt đầu phục hồi từ. Khí hậu ấm hơn, kỹ thuật canh tác cải thiện, cày nặng, luân canh ba vụ và vòng cổ ngựa giúp năng suất nông nghiệp tăng.

Khi lương thực dư thừa, dân số tăng và tầng lớp thợ thủ công trở lại. Các thị trấn mọc lên, chợ cố định hình thành, hàng hóa địa phương bắt đầu được trao đổi xa hơn. Cùng lúc, công nghệ đóng tàu cải thiện. Tàu knarr của người Viking, sau này là tàu cog giúp chở nhiều hàng với ít thủy thủ hơn.

Tuy nhiên, thương mại đường dài khi đó vẫn đầy rủi ro. Sông Rhine có trạm thu phí dày đặc. Các “nam tước cướp bóc” dựng trạm thu bất hợp pháp. Trên đường bộ, đoàn hàng chậm chạp dễ bị cướp. Tại các thành phố, thương nhân ngoại quốc có thể bị đánh thuế nặng, bị bắt giữ hoặc bị tịch thu hàng.

Chính thế giới hỗn loạn khiến thương nhân cần liên minh.

London và quyền lực mặc cả của Hansa

Một trong những điểm quan trọng nhất của Hansa là London. Ban đầu, các nhóm thương nhân từ Cologne, Lübeck hay Dortmund theo đuổi lợi ích riêng. Tuy nhiên, chính quyền Anh dần coi họ như cộng đồng Đức thống nhất. Từ đó, “Hansa” với chữ H lớn bắt đầu hình thành.

Tại London, các thương nhân Đức được tập trung ở khu Steelyard bên bờ sông Thames. Họ bầu đại diện, thương lượng với chính quyền thành phố và triều đình, đồng thời bảo vệ đặc quyền thương mại của mình. Đổi lại việc gánh một số trách nhiệm như duy tu Bishopsgate, họ giành được quyền miễn một số loại thuế và được tự quản trong nhiều vấn đề.

Sức mạnh của Hansa nằm ở khả năng hành động tập thể. Khi vua Anh cần tiền cho chiến tranh, các thương nhân Hansa cho vay. Đổi lại, họ giành thêm đặc quyền, thậm chí từng được quyền thu thuế tại 15 cảng Anh cho đến khi khoản nợ được trả. Họ không có quân đội thường trực, nhưng có tiền, hàng hóa và khả năng làm tê liệt thương mại.

Từ thương nhân thành liên minh thành phố

Giữa thế kỷ 14, các thành phố Hansa nhận ra thương nhân tại các trạm thương mại lớn, hay kontor, có thể hành động quá cứng rắn và làm mất thị trường chung. Năm 1356, đại diện nhiều thành phố họp tại Lübeck trong kỳ Diet đầu tiên của Hanseatic League. Từ đây, Hansa không chỉ là mạng lưới thương nhân, mà trở thành liên minh thành phố.

Sức mạnh mới nhanh chóng được thử nghiệm tại Bruges. Khi chính quyền thành phố đánh thuế muối và ngũ cốc, Hansa tổ chức phong tỏa, rút thương nhân khỏi Flanders và trừng phạt những người phá hàng ngũ. Năm 1360, Bruges phải nhượng bộ. Hansa giành được bồi thường và quyền bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng.

Chiến thắng cho thấy nếu đoàn kết, các thành phố thương mại có thể buộc một trung tâm kinh tế lớn phải xuống nước.

Khi liên minh dám "đánh" vua

Thử thách lớn hơn đến từ Đan Mạch. Vua Waldemar IV tìm cách loại Hansa khỏi thị trường cá trích Skania và kiểm soát eo biển Đan Mạch, nút thắt giữa Bắc Hải và Baltic. Ban đầu, Hansa phong tỏa nhưng thất bại vì các thương nhân Hà Lan vẫn giao thương với Đan Mạch.

Sau thất bại quân sự năm 1362, liên minh tái tổ chức và tìm đồng minh. Năm 1367, đại hội của liên minh quyết định gây chiến. Năm 1368, dù nhiều thành phố chỉ đóng tiền hoặc thờ ơ, liên minh mở rộng cùng các quý tộc Đan Mạch nổi dậy đã đẩy Waldemar IV khỏi quyền lực.

Đây là đỉnh cao của Hansa: một liên minh thương mại không lãnh thổ nhưng có thể thắng vua châu Âu.

Sức mạnh cũng là điểm yếu

Về chính trị, Hansa là liên minh. Về kinh tế, đây giống nhóm độc quyền thương mại. Hansa không chỉ muốn tự do thương mại; mà còn muốn bảo vệ thương mại của riêng mình trước đối thủ. Khi đoàn kết, liên minh này rất đáng gờm. Tuy nhiên, giữ nhóm độc quyền thương mại cùng hướng là việc khó.

Các thành phố thành viên thường có lợi ích khác nhau. Thành phố nội địa không muốn góp quân cho chiến tranh trên biển. Vài thành phố hưởng lợi từ giao thương với đối thủ. Có nơi chứa chấp cướp biển từng tấn công chính thương nhân Hansa. Khi lợi ích riêng lớn hơn lợi ích chung, kỷ luật liên minh bắt đầu rạn.

Hansa có vũ khí để ngăn phản bội: tước đặc quyền thương mại. Tuy nhiên, biện pháp chỉ hiệu quả khi mọi thành viên còn thấy đặc quyền ấy đáng giữ.

Người Hà Lan và trật tự thương mại mới

Cuối thế kỷ 14, Hà Lan nổi lên như đối thủ nguy hiểm nhất. Họ phát triển kỹ thuật ướp cá rẻ hơn, đóng tàu chuyên dụng lớn hơn, vận chuyển hiệu quả hơn và bán vải rẻ hơn; đồng thời đi sâu vào các thị trấn nội địa, mua hàng trực tiếp từ nhà sản xuất, qua đó cắt bớt vai trò trung gian của thương nhân Hansa.

Vài thành phố Hansa, đặc biệt ở vùng Baltic, hưởng lợi từ thương mại với Hà Lan. Danzig trở nên phụ thuộc vào tàu Hà Lan đến mức đến năm 1475, gần 1/3 tàu cập cảng là tàu Hà Lan. Khi Lübeck muốn chống Hà Lan, không phải toàn bộ liên minh đều muốn theo.

Công nghệ và tuyến thương mại mới càng làm Hansa suy yếu. Bruges bị bồi lấp đường ra biển và mất vị thế vào tay Antwerp. Năm 1494, Ivan III đóng cửa thương điếm của Hansa tại Novgorod và bắt giữ các thương nhân còn lại. Năm 1492, việc tìm ra đường quanh Mũi Hảo Vọng và Tân Thế giới mở ra những hành lang thương mại mới, khiến hệ thống Baltic cũ kém quan trọng hơn.

Di sản của liên minh mong manh

Từ năm 1618, chiến tranh Ba Mươi Năm tàn phá nước Đức. Đại hỏa hoạn London năm 1666 thiêu rụi Steelyard. Năm 1669, đại hội Hansa họp lần cuối với rất ít thành phố tham dự. Liên minh chỉ tồn tại như cái bóng, trước khi chấm dứt về thực chất với ba thành phố Hamburg, Bremen và Lübeck.

Bài học của Hansa nằm ở sức mạnh và sự mong manh của liên minh. Khi lợi ích chung rõ ràng, các thành phố thương mại có thể mặc cả với vua, phong tỏa cả vùng và định hình luật chơi thương mại. Tuy nhiên, khi công nghệ thay đổi, đối thủ mới xuất hiện và lợi ích thành viên phân kỳ, truyền thống hay danh nghĩa chung không đủ giữ họ lại.

Hansa suy tàn, song thành quả vẫn còn đó: tuyến hàng hải an toàn hơn, thương mại ổn định hơn, luật thương mại tốt hơn và năng lực nhà nước phục vụ giao thương cao hơn. Liên minh có thể tan rã, nhưng di sản để lại tồn tại rất lâu.

shared via wip,