Shania Twain chinh phục Gen Z như thế nào?

Ảnh: Pari Dukovic

Hơn 25 năm sau khi thống trị làn sóng phát thanh toàn cầu, Shania Twain vẫn xuất hiện trước những đám đông trẻ trung, cuồng nhiệt và đầy sắc màu. Trên sân khấu Wembley ở London, bà không phải nhân vật chính của đêm diễn, mà là nghệ sĩ mở màn cho Harry Styles, ngôi sao nhạc pop kém bà gần 30 tuổi. Song, khán giả giao nhau theo cách hiếm thấy. Những nhóm thiếu nữ phủ kim tuyến, các bà mẹ đi cùng con gái, những người trẻ mặc đồ lấy cảm hứng từ Styles, và cả những bộ trang phục da báo gợi nhớ trực tiếp đến biểu tượng thị giác của Twain.

Sự kết nối giữa Twain và Styles không chỉ là màn kết hợp sân khấu. Năm 2017, hai người gặp nhau ở New York, trao đổi số điện thoại, Styles từng nhờ Twain gọi chúc mừng sinh nhật mẹ anh, người hâm mộ lâu năm của bà. Sau đó, tại Coachella, Styles mời Twain cùng biểu diễn hai ca khúc và giới thiệu bà như người đã dạy anh hát từ những năm tháng ngồi trong xe cùng mẹ. Khoảnh khắc ấy giúp đưa Twain trở lại trước thế hệ khán giả vốn sinh ra sau thời kỳ hoàng kim.

Twain có nền tảng đủ lớn để vượt thời gian. Album Come On Over phát hành năm 1997 vẫn là album nhạc đồng quê bán chạy nhất lịch sử, đồng thời là album phòng thu bán chạy nhất của nữ nghệ sĩ. Tuy vậy, không phải mọi ngôi sao nữ thống trị radio cuối thập niên 1990 đều có sức hút tương tự với khán giả trẻ hôm nay. Faith Hill hay Celine Dion không tạo ra kiểu phấn khích mà Twain đang có trong các đám đông Gen Z.

Di sản pop-country và hình ảnh nữ quyền

Một phần sức sống mới của Twain đến từ những nghệ sĩ trẻ công khai xem bà là nguồn cảm hứng. Harry Styles không đơn độc. Post Malone nói thường nghe Twain trước khi lên sân khấu. Rihanna xếp bà cạnh Whitney Houston và Mariah Carey trong nhóm diva quan trọng. Maggie Rogers ca ngợi trực giác hình ảnh của Twain trong các video âm nhạc, đặc biệt là bộ đồ da báo trong bài That Don’t Impress Me Much. Haim và Sabrina Carpenter từng hát lại ca khúc của bà. Marcus Mumford gọi Twain là người hùng khi mời bà xuất hiện cùng Mumford & Sons ở Hyde Park.

Có yếu tố hoài niệm trong đó. Nhiều người thuộc thế hệ thiên niên kỷ lớn lên khi Twain phủ sóng radio, truyền cảm tình ấy sang lớp khán giả trẻ hơn. Nhưng còn một lý do sâu sắc hơn. Twain tạo ra thứ pop-country (nhạc đồng quê pha nhạc pop) có khả năng vượt khỏi biên giới thể loại. Bà và chồng cũ, nhà sản xuất Mutt Lange, xây dựng âm nhạc đồng quê đại chúng, bóng bẩy và đủ mạnh để chen vào trung tâm văn hóa pop. Thành tựu ấy sau này trở thành con đường quen thuộc của nhiều ngôi sao, trong đó có Taylor Swift, người từng nói Twain đã mở lối cho mình.

Đối với nhiều nghệ sĩ trẻ, Twain còn là biểu tượng của kiểu nữ tính táo bạo, quyến rũ, hài hước và tự chủ. Các ca khúc của bà thường được đọc như tuyên ngôn nữ quyền. Phụ nữ có thể mạnh mẽ, thông minh, sexy, mềm mại, nghịch ngợm và tự tin cùng lúc. Kelsea Ballerini từng nói Twain nằm trong nhóm biểu tượng cho thấy phụ nữ có thể vừa sắc sảo vừa vui tươi, vừa quyền lực vừa dịu dàng.

Người phụ nữ không nhận mình là biểu tượng

Điều phức tạp là Twain không hoàn toàn nhận bản thân trong hình ảnh ấy. Bà thấy phấn khích khi thế hệ mới đón nhận âm nhạc của mình, nhưng không thoải mái với nhãn “anh hùng nữ quyền”. Khi được nhắc đến lời giới thiệu của Styles ở Coachella, trong đó anh nói bà đã dạy anh rằng đàn ông là rác rưởi, Twain bật cười nhưng lập tức chỉnh lại, bà chưa bao giờ nói vậy.

Sự dè dặt ấy bắt nguồn từ cuộc sống nhiều tổn thương hơn công chúng thường thấy. Twain lớn lên trong nghèo khó ở Timmins, Ontario. Gia đình từng phải lót giày mùa đông bằng túi bánh mì, sống qua bữa bằng sữa đun, bánh mì và đường. Từ nhỏ, bà bị mẹ thúc ép đi hát ở các quán bar sau giờ đóng cửa, khi trẻ em mới được phép vào. Tiền biểu diễn thường dùng để mua xăng và thực phẩm. Tuổi thơ của bà còn có bạo lực gia đình và cảm giác không an toàn khi là con gái.

Twain từng ghét việc mình là nữ. Bà thích chơi bóng với các anh em trai, làm việc trong đội trồng rừng cùng cha, mơ thành người lực sĩ hơn là hình mẫu nữ tính nào đó. Dậy thì với bà không phải lời hứa về vẻ đẹp, mà là mối đe dọa. Bà từng nói nếu có thể dừng lại ở tuổi lên tám, điều đó đã là hoàn hảo.

Bước ngoặt đến khi Twain vào Nashville và bắt đầu tự xây dựng âm nhạc cũng như hình ảnh. Các video âm nhạc giải phóng bà. Khi tự chọn phục trang, kiểu tóc, lối trang điểm và cách xuất hiện trước ống kính, Twain nhận ra nữ tính có thể trở thành sức mạnh thay vì gánh nặng. Những ca khúc sau đó ngày càng mang tinh thần giải phóng, nhưng theo cách vui tươi hơn là giận dữ.

Ở tuổi 60, sau bệnh Lyme làm tổn thương dây thanh quản và hai cuộc phẫu thuật khiến giọng hát trở nên khàn hơn, Twain vẫn lên sân khấu với sự chắc chắn đáng kinh ngạc. Với bà, những bài hit nổi tiếng có thể nói về trao quyền, cũng có thể nói về phụ nữ, nhưng không nhất thiết là khẩu hiệu nữ quyền. Theo Twain, điểm cốt lõi là quyền được ăn mừng chính mình. Bà từng chờ quá lâu để cho bản thân quyền ấy, và giờ Gen Z đang tìm thấy trong âm nhạc của bà lý do để làm điều tương tự.

shared via nytimes,

World Cup trên sân và điều màn hình không thể kể hết

Đến lúc này, hẳn nhiều người đã xem những hình ảnh đẹp nhất của World Cup 2026: Lionel Messi phá kỷ lục ghi bàn mọi thời đại, Erling Haaland dẫn cổ động viên Na Uy hát vang, Messi được đồng đội tung lên không trung, biển người tràn ra đường phố Mexico City, hay thủ môn Vozinha của Cape Verde liên tục cản phá Messi trước khi cuối cùng vẫn bị anh khuất phục.

World Cup năm nay có cuộn phim riêng, khác hoàn toàn những đoạn tổng hợp trên mạng. Lần đầu tiên trong đời, tôi đi xem World Cup trực tiếp. Không chỉ một trận, mà nhiều trận: từ Dallas, nơi chứng kiến hiện tượng Messi ngoài đời thực; đến Kansas City, nơi tôi uống Fernet pha Coca trong cốc nhựa đỏ; nhiều lần tới New Jersey. Tôi đi qua cái nóng, đám đông, hàng chờ, mồ hôi và tất cả những phần vụn vặt mà màn hình thường cắt bỏ.

Bóng đá vốn là môn thể thao hoàn hảo cho màn hình. Sân cỏ phẳng, xanh, đẹp, có hình học rõ ràng. Trận đấu vừa đủ gọn để theo dõi trên laptop, điện thoại, màn hình máy bay hay màn hình khổng lồ. Người xem có thể chăm chú vào từng đường bóng, hoặc để trận đấu chạy nền như bể cá.

Nhưng khi có mặt tại sân, người ta không chỉ thấy trận đấu. Người ta thấy cả thế giới bao quanh trận đấu.

Bên ngoài “vòng tròn ma thuật”

Trên màn hình, bóng đá được đóng khung rất đẹp. Mỗi trận là một thế giới riêng, nơi mọi hành động đều được nén lại và mang ý nghĩa lớn hơn bình thường. Trong vài giờ, người xem bước vào “vòng tròn ma thuật” của hồi hộp, sợ hãi, phấn khích và nhẹ nhõm.

Ở sân vận động, vòng tròn ấy vẫn tồn tại, nhưng xung quanh nó là vô số thứ đời thường. Trước trận, tôi lang thang trong những hành lang rối như mê cung dưới sân, nơi có đường ống công nghiệp, tháp hàng tiếp tế, đá lạnh, cốc nhựa, bánh mì xúc xích, phòng giặt khổng lồ và các cựu danh thủ mặc đẹp để lên truyền hình. Trên sân, vòi phun nước tưới cỏ trước giờ bóng lăn và trong giờ nghỉ. “Nghỉ uống nước” không chỉ dành cho cầu thủ; cả mặt cỏ cũng cần được chăm sóc.

Những chi tiết ấy khiến trận đấu trở nên thật hơn. World Cup không chỉ tốn tiền, mà còn tốn thời gian, sức lực, sự kiên nhẫn và cảm xúc. Cổ động viên trả tiền vé, nhưng cũng trả bằng nắng cháy, mệt mỏi, buồn chán và những hàng chờ bất tận.

Tây Ban Nha và chiến thắng của sự tỉnh táo

Từ World Cup 2026, điều nở ra rõ nhất là nhà vô địch Tây Ban Nha. Họ gần như là đội bóng hoàn hảo: vị tha, kỹ thuật, hiệu quả, phối hợp nhịp nhàng. Tây Ban Nha không quá phô trương, không kịch tính quá mức. Họ chỉ lặng lẽ kiểm soát đối thủ cho đến khi trận đấu thuộc về mình.

Điều này khiến chức vô địch của Tây Ban Nha trở nên đặc biệt trong kỳ World Cup bị bao phủ bởi thương mại. Trận chung kết đôi lúc giống sân khấu quảng cáo và trình diễn người nổi tiếng hơn là sự kiện thể thao. Cúp được đưa ra sân trong chiếc rương Louis Vuitton đặt riêng. Những màn xuất hiện, phát biểu và thông báo liên tiếp khiến trận đấu bị phủ bởi lớp hào nhoáng của tiền bạc.

Bản thân trận chung kết lại xấu xí. Argentina chơi tệ, thô bạo và Messi, nhân vật chính của bóng đá toàn cầu, không thể tạo ra điều kỳ diệu. Hành trình anh hùng của anh khép lại.

Người giành Quả bóng vàng là Rodri, tiền vệ Tây Ban Nha gần như đối lập với mọi kiểu siêu sao thời đại mạng xã hội. Anh không màu mè, không tạo meme, không thống trị bằng những khoảnh khắc dễ cắt thành video ngắn. Công việc của Rodri là giữ bóng, kiểm soát nhịp, tạo ra góc chuyền dẫn tới góc chuyền khác, để rồi người khác có pha bóng nổi bật. Messi ghi 8 bàn, kiến tạo 4; Mbappé ghi 10 bàn, kiến tạo 4. Rodri không ghi bàn, không kiến tạo, nhưng vẫn thắng.

Chiến thắng ấy giống lời phản biện âm thầm trước thế giới ồn ào. Chiến thắng của chất lượng, sự tỉnh táo, tính chuyên nghiệp và tinh thần tập thể.

Khi lịch sử trở thành ký ức riêng

Điều quan trọng nhất khi xem World Cup trực tiếp vẫn là con người. Trên màn hình, người xem thấy đám đông, nhưng đó là “người điểm ảnh”. Ngoài đời, đó là biển người thật, với mọi trạng thái cảm xúc có thể có: vui sướng, cáu kỉnh, lo âu, giận dữ, buồn bã, phấn khích.

Sau chung kết, khi pháo giấy vàng còn chưa rơi hết, cảm giác trống rỗng đã xuất hiện. World Cup kết thúc, Messi khóc, trẻ em mặc áo Messi khóc, người lớn mặc áo Messi cũng khóc. Trên màn hình lớn là khuôn mặt Messi rơi nước mắt, xung quanh là vô số cổ động viên Argentina hóa thân thành Messi và cũng rơi nước mắt.

Ở lối ra sân, tôi dừng lại. Bên kia cửa xoay là đời sống bình thường, thời gian bình thường. Tôi quay lại nhìn sân lần cuối, thấy cổ động viên Tây Ban Nha và Argentina đổi cờ cho nhau. Tôi rời đi.

Ngoài bãi xe, một người đàn ông Argentina đang bóc hình Messi và Maradona khỏi chiếc xe thuê. Suốt 41 ngày, ông cùng bạn bè đã lái hơn 12.000 km khắp nước Mỹ để xem mọi trận của Argentina. Ông buồn vì trận chung kết, nhưng không buồn vì hành trình kết thúc. Ba mươi năm nữa, khi đã ngoài 80 tuổi, ông sẽ nhớ lại chuyến đi này và tự nhủ, bản thân đã làm điều này.

Đây có lẽ là phần màn hình không thể truyền lại trọn vẹn. World Cup không chỉ là những khoảnh khắc lớn của bóng đá. Với người đã có mặt ở đó, World Cup trở thành một mảnh trong lịch sử cá nhân.

shared via nytimes,

Khi mua game không còn đồng nghĩa với sở hữu game

Từ năm 2027, Sony quyết định ngừng phát hành đĩa game vật lý không chỉ là bước đi trong quá trình số hóa ngành game; mà còn chạm vào câu hỏi lớn hơn: người tiêu dùng còn sở hữu gì trong nền kinh tế số, khi mọi thứ biến thành giấy phép truy cập do các nền tảng độc quyền kiểm soát? Từ PlayStation, Xbox đến Kindle, xe Mercedes hay máy kéo John Deere, quyền sở hữu bị thu hẹp bằng phần mềm, bản quyền và quyền lực thị trường.

Cơn giận của game thủ

Sony thông báo từ năm 2027 sẽ không còn sản xuất bản game vật lý. Người chơi muốn mua game sẽ phải mua hoàn toàn qua cửa hàng trực tuyến của Sony, nơi nền tảng thu 30% phí. Với nhiều người, đây có vẻ chỉ là quyết định kinh doanh tất yếu. Khoảng 85% game hiện được mua dưới dạng số. Trong mắt thế hệ mới, đĩa game có vẻ giống di vật. Tuy nhiên, phản ứng của cộng đồng game thủ dữ dội hơn dự đoán. Mạng xã hội tràn ngập chỉ trích. Các nhà thiết kế game gọi quyết định này là đáng sợ. Nhà bán lẻ thất vọng. Cựu Chủ tịch PlayStation Shawn Layden cũng không hài lòng. Kiến nghị trực tuyến thu hút khoảng 1/3 triệu chữ ký.

Lý do không chỉ nằm ở nỗi hoài cổ với chiếc đĩa. Đĩa game là tài sản có thể cầm, cho mượn, bán lại, tặng, sưu tầm hoặc truyền cho người khác. Một mã tải xuống chỉ là giấy phép truy cập. Người mua không thật sự sở hữu trò chơi; họ thuê quyền tiếp cận, và quyền này có thể bị thay đổi hoặc thu hồi. Người tiêu dùng từng chứng kiến phim đã mua bị xóa khỏi thư viện số, game bị rút khỏi cửa hàng chỉ vài tuần sau khi phát hành.

Khi thị trường đồ cũ biến mất

Việc bỏ đĩa vật lý cũng xóa thị trường thứ cấp quan trọng. Game đã qua sử dụng từng là cách người chơi tiết kiệm tiền, trao đổi với nhau và tạo áp lực cạnh tranh lên nhà sản xuất. Khi mọi giao dịch đi qua cửa hàng số duy nhất, nền tảng kiểm soát giá, phân phối và quyền tiếp cận. Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng vì ngành game ngày càng tích hợp dọc. Sony và Microsoft không chỉ bán máy chơi game. Họ mua studio, vận hành dịch vụ thuê bao, kiểm soát cửa hàng số và quyết định game nào xuất hiện trên nền tảng. Với người chơi PC, Valve và Steam cũng giữ vị trí cổng vào gần như không thể tránh.

Kết quả là giá tăng và lựa chọn giảm. Sau khi Microsoft mua Activision năm 2023, bất chấp phản đối của Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ, tức FTC, giá dịch vụ Game Pass của Xbox tăng gấp đôi. Sau đó, Microsoft sa thải nhân viên hàng loạt, tăng giá, rồi tiếp tục sa thải. Một số game được chuyển thành độc quyền Xbox, dù công ty từng nói trước tòa rằng mình sẽ không làm như vậy. Từ góc nhìn studio, vấn đề cũng không kém phần nặng nề. Muốn đưa game đến người chơi, nhà phát triển ngày càng phải đi qua kho ứng dụng, dịch vụ thuê bao hoặc nền tảng phân phối của số ít người gác cổng. Khi Sony giết kênh vật lý, ngành game tiến thêm một bước tới mô hình mà mọi con đường đều phải qua nền tảng.

Không chỉ là chuyện game

Sony không phải trường hợp đơn lẻ. Amazon từng nói người dùng Kindle đời cũ sẽ không thể mua sách mới. Mercedes yêu cầu chủ xe trả thêm 1.200 USD để mở phần mềm tăng tốc. Echelon vô hiệu hóa tính năng trên xe đạp tập để ngăn người dùng truy cập ứng dụng bên thứ ba. Apple từng bị cáo buộc xóa nhạc không mua qua iTunes khỏi thiết bị. Nông dân không thể tự sửa máy kéo John Deere bằng phần mềm. Ngay cả quân đội Mỹ cũng gặp khó trong sửa chữa thiết bị vì bị nhà thầu hạn chế. Điểm chung là sản phẩm sau khi bán vẫn bị nhà sản xuất kiểm soát bằng mã phần mềm, giấy phép và hợp đồng sử dụng. Người mua trả tiền như chủ sở hữu, nhưng quyền thực tế giống người thuê. Họ không được sửa, không được mở khóa, không được chuyển nhượng hoặc không được dùng sản phẩm ngoài điều kiện nền tảng đặt ra. Trong nền kinh tế số, quyền sở hữu đang bị thay bằng quyền truy cập có điều kiện.

Cuộc rào đất lần thứ hai

Năm 2003, giáo sư luật James Boyle gọi quá trình này là “phong trào rào đất lần thứ hai”. Ông so sánh nó với cuộc rào đất ở Anh từ thế kỷ 16 – 19, khi quý tộc chiếm các vùng đất chung mà dân làng dùng để chăn thả, lấy nước, đánh cá và kiếm củi. Việc ấy bạo lực nhưng hợp pháp; từ năm 1604 – 1914, Quốc hội Anh hậu thuẫn bằng hơn 5.000 đạo luật, rào lại hơn một phần năm đất canh tác của nước Anh. Lần rào đất mới không diễn ra trên đồng cỏ, mà trong không gian tri thức và phần mềm. Từ thập niên 1980, quyền sở hữu trí tuệ mở rộng lên những thứ từng thuộc về tài sản chung: bộ gen người, hạt giống, phần mềm, dữ liệu và nội dung số. Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỷ Kỹ thuật số năm 1998, tức DMCA, kéo dài và củng cố mạnh mẽ các biện pháp kiểm soát bản quyền.

Lý lẽ biện minh cũng quen thuộc. Trước đây, rào đất được nói là cần thiết để thúc đẩy đầu tư và năng suất nông nghiệp. Ngày nay, độc quyền nền tảng và bảo hộ sở hữu trí tuệ mạnh được nói là cần thiết để khuyến khích đổi mới. Các tập đoàn công nghệ lớn, theo lập luận này, tái đầu tư lợi nhuận khổng lồ vào nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên lịch sử internet, phần mềm nguồn mở và nhiều nền tảng mở cho thấy sáng tạo không nhất thiết cần độc quyền. Nhiều đột phá lớn đến từ khả năng chia sẻ, sửa đổi, tương tác và xây dựng trên nền tảng chung. Khi mọi thứ bị khóa sau tường phần mềm, xã hội mất đi năng lực thử nghiệm từng làm công nghệ phát triển.

DMCA và tội “mày mò”

Vấn đề pháp lý nằm ở Điều 1201 của DMCA. Điều khoản này cấm vượt qua các biện pháp công nghệ kiểm soát quyền truy cập vào tác phẩm có bản quyền. Vi phạm có thể bị phạt tới 5 năm tù và 500.000 USD. Ngay cả khi không cố ý vi phạm, người dùng vẫn có thể bị phạt. Điều này biến những hành vi từng rất bình thường thành bất hợp pháp: tải một game đã mua để ghi ra đĩa, sửa phần mềm trong xe của mình, mở khóa thiết bị tập luyện, truy cập dữ liệu 911 do phần mềm tư nhân lưu giữ, hoặc tự sửa máy nông nghiệp. Mục tiêu ban đầu là chống sao chép lậu, nhưng phạm vi thực tế rộng hơn nhiều; cấm cả quyền mày mò với tài sản của chính mình.

Về nguyên tắc, xã hội không cần hợp pháp hóa vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, chống sao chép lậu khác với cấm người mua sửa, chuyển đổi định dạng hoặc tiếp tục sử dụng sản phẩm bản thân trả tiền. Máy quay video, máy tính hay ổ đĩa đều có thể dùng để vi phạm bản quyền, nhưng xã hội không vì thế mà cấm các công cụ đó.

Độc quyền làm luật mạnh hơn

Ngay cả khi sửa Điều 1201, người tiêu dùng vẫn gặp bức tường khác: quyền lực nền tảng. Sony có thể buộc người chơi ký hợp đồng trọng tài ràng buộc, cấm họ làm điều nền tảng không muốn. Nếu vi phạm, công ty không cần kiện ra tòa; chỉ cần khóa tài khoản, chặn cửa hàng, cắt quyền truy cập máy chủ hoặc loại người dùng khỏi hệ sinh thái. Đây là nơi bản quyền gặp độc quyền. Khi chỉ có vài nền tảng kiểm soát phân phối, người tiêu dùng khó thực thi quyền của mình. Người chơi bị khóa khỏi PlayStation Store không chỉ mất dịch vụ; họ có thể mất cả thư viện game, cộng đồng, tiến trình chơi và thiết bị đã mua.

Vậy nên, cuộc nổi dậy của game thủ không chỉ là phản ứng với Sony mà còn là biểu hiện của sự mệt mỏi rộng hơn trước việc tài sản, quyền sửa chữa và quyền sử dụng bị rút dần khỏi tay người mua.

Chính trị của quyền sở hữu số

Năm 2022, khi Chủ tịch FTC Lina Khan kiện chặn thương vụ Microsoft - Activision, nhiều game thủ không ủng hộ bà. Họ nghĩ Microsoft có thể điều hành Activision tốt hơn và cạnh tranh với Sony hiệu quả hơn. Tuy nhiên, sau khi Microsoft thắng kiện, sa thải nhân viên, tăng giá và mở rộng độc quyền, nhiều người nhìn lại và hiểu điều FTC muốn ngăn. Giờ đây, với quyết định của Sony và sự bất mãn với Valve, cộng đồng game thủ thấy vấn đề không nằm ở công ty riêng lẻ. Đây là sự kết hợp giữa tập trung thị trường, luật bản quyền quá mạnh và mô hình nền tảng khép kín. Phần tài sản chung của họ đang bị rào lại.

Có hai hướng chính sách. Một là bãi bỏ hoặc thu hẹp Điều 1201 của DMCA, để người mua được sửa, chuyển đổi và sử dụng sản phẩm hợp pháp của mình. Hai là đặt quy định riêng: nếu công ty game không bán bản vật lý cùng giá với bản số, người tiêu dùng được phép vượt qua biện pháp kỹ thuật để tạo bản lưu trữ hoặc sử dụng hợp pháp. Có thể bổ sung quyền lập máy chủ riêng khi công ty ngừng hỗ trợ game. Ngành game từng được xem là văn hóa tiêu dùng thuần túy. Tuy nhiên, phản ứng với Sony cho thấy game thủ đang học ngôn ngữ của quyền sở hữu, chống độc quyền và quyền sửa chữa. Trong nền kinh tế số, câu hỏi không còn là mua đĩa hay tải game. Câu hỏi là sau khi trả tiền, người tiêu dùng còn quyền gì.

shared via thebignewsletter,

Estadio Monterrey, “gã khổng lồ thép” của World Cup 2026

Nếu yêu thích những sân bóng có cảnh quan ngoạn mục, Estadio Monterrey gần như là điểm đến không thể bỏ qua tại World Cup 2026. Sân vận động này nhìn ra Cerro de la Silla, ngọn núi thuộc dãy Sierra Madre Oriental và là biểu tượng của vùng đông bắc Mexico. Với khung cảnh ấy, Monterrey sẽ là một trong những địa điểm ấn tượng nhất giải đấu.

Sân nằm cách biên giới Mỹ khoảng 227 km về phía nam và sẽ tổ chức bốn trận tại World Cup 2026, gồm ba trận vòng bảng và một trận vòng 32 đội. Dù được gọi là Estadio Monterrey trong thời gian World Cup, sân thực tế nằm tại Guadalupe, thành phố láng giềng của Monterrey.

Thông thường, sân có tên Estadio BBVA, theo nhà tài trợ là ngân hàng Tây Ban Nha BBVA. Thỏa thuận tài trợ này vừa được gia hạn thêm 5 năm, đến năm 2030. Sân cũng được gọi bằng biệt danh “Gigante de Acero”, tức “Gã khổng lồ thép”, nhờ lớp vỏ ngoài hiện đại làm từ nhôm và thép cán. Các nhà thiết kế cho biết hình dáng đặc biệt của sân lấy cảm hứng từ thiết bị sản xuất bia, như cách gợi nhớ di sản công nghiệp của Monterrey.

Sân nhà của Rayados

Năm 2015, Estadio BBVA mở cửa, là một trong những sân mới nhất tại World Cup 2026. Công trình tiêu tốn khoảng 200 triệu USD và được tài trợ bởi FEMSA, tập đoàn đồ uống đa quốc gia Mexico đã sở hữu câu lạc bộ Monterrey từ năm 1999.

Đây là sân nhà của Monterrey, đội bóng Liga MX thường được gọi là Rayados, nghĩa là “những sọc xanh trắng”, theo màu áo truyền thống của đội. Sân do Populous, công ty Mỹ đứng sau nhiều công trình thể thao nổi tiếng như Wembley, Yankee Stadium và Tottenham Hotspur Stadium, thiết kế cùng các kiến trúc sư địa phương VFO.

Sức chứa của sân là 53.500 chỗ. Trong World Cup, do quy định của FIFA về chỗ dành cho truyền hình và khách VIP, sức chứa dự kiến giảm khoảng 800 ghế. Dù vậy, đây vẫn là một trong những sân có bầu không khí đáng chờ đợi nhất tại giải đấu.

Những khoảnh khắc lớn

Các trận đáng nhớ nhất tại Estadio BBVA thường gắn với Clasico Regiomontano, cuộc đối đầu nảy lửa giữa Rayados và Tigres, hai đội bóng lớn của thành phố Monterrey. Tháng 12/2017, Tigres giành chức vô địch Apertura ngay trên sân của đối thủ sau chiến thắng 2-1 trong trận lượt về, thắng chung cuộc 3-2. Trận đấu có 51.384 khán giả, Rayados bỏ lỡ quả phạt đền muộn có thể đưa cặp đấu vào hiệp phụ.

Hai năm sau, Rayados phục thù khi đánh bại Tigres 2-1 chung cuộc ở trận chung kết CONCACAF Champions League. Cũng trong năm đó, Monterrey giành chức vô địch Apertura trước Club America, với trận lượt đi trên sân nhà được định đoạt bằng cú xe đạp chổng ngược của Rogelio Funes Mori. Năm 2021, Rayados tiếp tục nâng cao CONCACAF Champions League tại chính Estadio BBVA sau khi thắng Club America.

Sân cũng chứng kiến kỷ lục đáng chú ý của bóng đá nữ. Năm 2018, 51.211 khán giả đến xem Rayadas, đội nữ của Monterrey, thua Tigres trên chấm luân lưu ở chung kết Clausura. Thời điểm ấy, đây là kỷ lục thế giới về lượng khán giả cho trận bóng đá nữ cấp câu lạc bộ.

Ngoài bóng đá, Estadio BBVA còn là điểm diễn của nhiều ngôi sao lớn như Shakira, Justin Bieber, Paul McCartney và Bad Bunny.

Mặt sân và “mang cá” làm mát

Trong ba năm qua, Monterrey sử dụng mặt sân hybrid, cỏ tự nhiên được gia cố bằng sợi tổng hợp. Để chuẩn bị cho World Cup, câu lạc bộ đã nâng cấp mạnh hơn. Hệ thống hút chân không và thông gió được lắp dưới mặt sân, giúp thoát nước mưa trong 15 phút và bơm oxy đến rễ cỏ. Điều này đặc biệt hữu ích tại Monterrey, nơi nhiệt độ mùa hè có thể lên tới 40°C.

Quá trình cải tạo khiến câu lạc bộ phải đào toàn bộ mặt sân, lắp công nghệ ngầm rồi trải lại cỏ trong 10 tuần. Loại cỏ Bermuda mới được FIFA phát triển cùng Đại học Michigan State và Đại học Tennessee, có khả năng chịu biên độ nhiệt lớn từ mùa đông đến mùa hè.

Với khán giả, cái nóng cũng là yếu tố đáng chú ý. Tháng 6, các trận tại Monterrey diễn ra khi nhiệt độ có thể lên tới 34°C, trung bình khoảng 28°C. Sân có mái che công-xôn cao 55 m, tạo bóng râm nhưng vẫn không chặn luồng gió. Phần vỏ ngoài có các khe mở được ví như “mang cá”, giúp đón gió tự nhiên, đưa không khí mát vào khán đài và đẩy khí nóng thoát lên phía trên.

Trải nghiệm World Cup tại Monterrey

Để phục vụ World Cup, Monterrey đã bổ sung khu VIP cho khoảng 70 quan chức và khách mời FIFA, đồng thời điều chỉnh khán đài để bố trí đội ngũ phát thanh, truyền hình. Các quy định thương hiệu của FIFA cũng buộc câu lạc bộ phải che hoặc tháo khoảng 2.000 yếu tố thương mại và logo trong sân.

“Nạn nhân” vui của quy định này có thể là Monty, linh vật chó bulldog của Rayados. Monty mặc áo Puma của câu lạc bộ, trong khi Adidas là nhà tài trợ trang phục chính thức của World Cup. Vì vậy, Rayados đang tìm cách sử dụng linh vật này trong các hoạt động quảng bá khác quanh thành phố.

Người hâm mộ có thể đến sân bằng tuyến metro Linea 1 từ trung tâm Monterrey đến ga Exposicion, mất khoảng 25–30 phút, rồi đi bộ thêm 20 phút. Ngoài ra, taxi công nghệ mất khoảng 35 phút, với Uber là đối tác của ủy ban thành phố chủ nhà.

Điều đáng chờ đợi nhất vẫn là khung cảnh. Christopher Lee, người đứng đầu thiết kế toàn cầu của Populous và phụ trách dự án, cho biết mối quan hệ giữa sân và Cerro de la Silla là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong thiết kế. Khán đài và mái sân được định hướng để ngọn núi trở thành một phần của trải nghiệm trận đấu, cả với người xem trực tiếp lẫn khán giả truyền hình.

Estadio Monterrey vì vậy không chỉ là sân bóng mới và hiện đại. Đây là nơi kết hợp bóng đá, công nghiệp, địa hình và bản sắc địa phương, biến mỗi trận đấu World Cup tại đây thành khung hình rất riêng của Mexico.

shared via nytimes,