Cú tăng giá dầu gấp bốn lần cuối năm 1973 thường được nhớ đến như “cú sốc dầu mỏ” do lệnh cấm vận của các nước Ả rập sau chiến tranh Yom Kippur. Tuy nhiên, cách kể này chỉ đúng một phần. Đằng sau biến động làm rung chuyển chủ nghĩa tư bản hậu chiến là câu chuyện sâu sắc hơn: các nước xuất khẩu dầu, Ả rập và không Ả rập đã dùng OPEC để giành lại quyền định giá tài nguyên, bảo vệ dự án phát triển quốc gia và thách thức trật tự kinh tế do phương Tây thiết lập.
Khi “vấn đề năng lượng” ra đời
Năm 1973 thường được xem là điểm kết thúc “thời hoàng kim” của chủ nghĩa tư bản thế giới sau chiến tranh. Giá dầu tăng vọt, lạm phát lan rộng, tăng trưởng chậm lại, còn các nước công nghiệp lần đầu đối mặt trực diện với câu hỏi mà trước đó ít khi nằm ở trung tâm chính sách: năng lượng đến từ đâu, ai kiểm soát và nền kinh tế phụ thuộc đến mức nào? Sau cú sốc này, “vấn đề năng lượng” trở thành lĩnh vực chính sách riêng. Năm 1974, phần lớn các nước công nghiệp gia nhập Cơ quan Năng lượng Quốc tế, IEA, đặt tại Paris, để phối hợp phản ứng trước sự lệ thuộc quá mức vào dầu. Năm 1977, Mỹ lập Bộ Năng lượng. Năm 1981, Liên Hợp Quốc tổ chức hội nghị toàn cầu về các nguồn năng lượng mới và tái tạo ở Nairobi.
Từ đây, “hiệu quả năng lượng” trở thành khẩu hiệu chính sách. Tiêu chuẩn động cơ ô tô, cách nhiệt tòa nhà, điện hạt nhân, khí đốt, than đá, gió và mặt trời đều được đưa vào cuộc tranh luận. Tuy nhiên, nguồn gốc của biến cố năm 1973 thường bị giản lược thành câu chuyện quen thuộc: OPEC hoặc các nước Ả rập cấm vận dầu để trừng phạt phương Tây vì ủng hộ Israel. Cách hiểu này che khuất phần quan trọng hơn.
Cấm vận có thật, nhưng không phải tất cả
Cuối năm 1973, các nước Ả rập xuất khẩu dầu dùng “vũ khí dầu mỏ”. Sau khi chiến tranh Yom Kippur nổ ra ngày 6/10, Mỹ mở cầu hàng không lớn để tiếp tế cho Israel. Ngày 17/10, Tổ chức các nước Ả rập xuất khẩu dầu mỏ, OAPEC, họp tại Kuwait và tuyên bố cắt sản lượng 5% trong tháng tiếp theo, rồi tiếp tục cắt mỗi tháng cho đến khi Israel rút khỏi các vùng chiếm đóng năm 1967 và quyền của người Palestine được khôi phục. Abu Dhabi tuyên bố cấm vận hoàn toàn dầu sang Mỹ. Ả rập Saudi và các nước OAPEC khác theo sau, nhắm vào Washington vì khoản viện trợ 2,2 tỷ USD cho Israel. Lệnh cấm vận sau đó mở rộng tới Hà Lan, Bồ Đào Nha, Rhodesia và Nam Phi, nhằm tranh thủ sự ủng hộ của liên minh chống đế quốc trong Thế giới thứ ba.
Tuy nhiên về kinh tế, tác động của cấm vận hạn chế hơn nhiều so với ký ức phổ biến. Đến tháng 3/1974, cắt giảm sản lượng và cấm vận Mỹ, Hà Lan đều được dỡ bỏ. Một số tính toán cho thấy khối lượng dầu giao dịch toàn cầu chỉ giảm khoảng 5-13% trong năm tháng cắt giảm. Nhà kinh tế Morris Adelman thậm chí cho rằng tổng sản lượng mất đi trong ba tháng cuối năm 1973 còn thấp hơn mức tồn kho đã được tích lũy trước đó. Nói cách khác, lệnh cấm vận có tác động chính trị lớn, đặt Palestine vào trung tâm nghị sự quốc tế, nhưng không đủ để giải thích vì sao giá dầu tăng gấp bốn và duy trì ở mức cao nhiều năm sau đó.
Cuộc cách mạng giá của OPEC
Ngày 16/10/1973, một ngày trước cuộc họp OAPEC, đại diện Ả rập Saudi, Kuwait, Abu Dhabi, Qatar, Iraq và Iran họp tại Kuwait với tư cách tiểu ban OPEC. Họ đưa ra quyết định lịch sử: lần đầu tiên đơn phương nâng giá niêm yết dầu thô thêm 70%, từ 3 USD lên 5,11 USD/thùng. Đến tháng 12, tại Tehran, OPEC lại tăng giá tham chiếu lên 11,65 USD/thùng.
Điểm quan trọng là Iran không tham gia chiến tranh Ả rập-Israel, còn tăng sản lượng trong năm 1973 và từng là nhà cung cấp dầu cho Israel. Điều này cho thấy quyết định tăng giá của OPEC không phải hệ quả trực tiếp của chiến tranh Trung Đông. Các bộ trưởng dầu mỏ Ả rập Saudi và Algeria khi đó nhiều lần khẳng định giá dầu tăng không liên quan đến chiến tranh. Biên bản các cuộc họp OPEC cuối năm 1973 và đầu 1974 cũng hiếm khi nhắc tới xung đột Ả rập-Israel. Như nhà báo Anthony Sampson viết trong The Seven Sisters, tăng giá và cấm vận trở thành tổ hợp chết người đối với phương Tây, nhưng sự trùng hợp này phần nào là ngẫu nhiên. Động lực mạnh hơn nằm ở thị trường và trật tự tiền tệ toàn cầu.
Dầu, USD và trật tự hậu chiến
Đầu thập niên 1970, các nước công nghiệp đã bắt đầu nhận ra một cuộc khủng hoảng năng lượng đang hình thành. Nhu cầu dầu tăng mạnh ở Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu. Kể từ thập niên 1930, Texas khai thác hết công suất lần đầu. Người tiêu dùng Mỹ trải qua thiếu hụt xăng và khí đốt. Chính quyền Nixon nới dần kiểm soát nhập khẩu dầu, khiến Mỹ phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn cung bên ngoài. Cùng lúc đó, hệ thống Bretton Woods tan rã. Đồng USD bị phá giá và không còn gắn với vàng. Với các nước xuất khẩu dầu, điều này có nghĩa họ đang bán tài nguyên cạn kiệt để nhận về đồng tiền mất sức mua. Tăng giá dầu vì thế không chỉ là đòi hỏi lợi nhuận, mà là cách bảo vệ giá trị tài nguyên trước một hệ thống tiền tệ đang lung lay.
Năm 1960, OPEC ra đời với mục tiêu: giành lại quyền kiểm soát giá và doanh thu từ các công ty dầu phương Tây. Venezuela, Ả rập Saudi, Iraq, Iran và Kuwait là các thành viên sáng lập. Ngay từ hội nghị bộ trưởng đầu tiên năm 1961, OPEC đã lập luận rằng không thể tiếp tục bán sản phẩm với giá thấp cho các nước giàu, trong khi người dân các nước sản xuất cần nguồn lực để thoát nghèo, xây giáo dục, ổn định và phát triển.
Từ nhượng địa thuộc địa đến quốc hữu hóa
Trong thập niên 1960, thị trường dầu vẫn nghiêng về người tiêu dùng và các tập đoàn dầu quốc tế. Tuy nhiên, OPEC dần giành thêm phần doanh thu mỗi thùng dầu bằng cách tăng thuế và buộc công ty dầu chấp nhận giá niêm yết cao hơn giá thị trường.
Sau thất bại của Ả rập trong Chiến tranh Sáu ngày năm 1967, làn sóng chống đế quốc và áp lực dư luận trong thế giới Ả rập tăng mạnh. Năm 1968, OPEC ra tuyên bố chính sách dầu mỏ, đòi quyền kiểm soát giá niêm yết, yêu cầu các tập đoàn phương Tây trả lại những khu vực chưa khai thác và cho nhà nước tham gia trực tiếp vào các nhượng địa dầu. Bước ngoặt lớn đến từ quốc hữu hóa. Năm 1971, Algeria kiểm soát 51% ngành dầu vốn vẫn nằm trong tay các công ty Pháp sau độc lập. Libya sau cách mạng 1969 cũng theo đuổi lập trường cứng rắn. Năm 1975, Venezuela quốc hữu hóa dầu. Những động thái này đặt OPEC vào dòng chảy rộng hơn của Thế giới thứ ba: giành quyền kiểm soát tài nguyên như một phần của phi thực dân hóa. Với các nhà lãnh đạo như Houari Boumedienne của Algeria, dầu mỏ không chỉ là hàng hóa mà là công cụ để đòi một Trật tự Kinh tế Quốc tế Mới.
Vì sao 11,65 USD/thùng?
Tháng 1/1974, bộ trưởng dầu mỏ Iran Jamshid Amouzegar tóm tắt bốn lý do phía sau mức giá mới 11,65 USD/thùng. Thứ nhất, các nước xuất khẩu tin rằng một ngày nào đó họ sẽ phải nhập năng lượng đắt đỏ từ nguồn khác, như dầu đá phiến hoặc than hóa lỏng. Thứ hai, họ muốn duy trì sức mua của dầu trước lạm phát và phá giá tiền tệ. Thứ ba, họ muốn bảo vệ “giá trị nội tại” của dầu, một tài nguyên quá quý để bị đốt lãng phí. Thứ tư, dầu không chỉ là năng lượng mà còn là nguyên liệu cho hóa dầu. Shah của Iran nói rõ: dầu là “sản phẩm cao quý” và có thể cạn trong 30 năm. Vì vậy, giá mới được thiết kế như mức tối thiểu tương ứng với chi phí các nguồn năng lượng thay thế trong tương lai. Lập luận này phản ánh tầm nhìn phát triển: dầu phải được định giá đủ cao để tài trợ công nghiệp hóa, phúc lợi và chuyển đổi kinh tế của chính các nước sản xuất, thay vì bị tiêu thụ rẻ trong nền kinh tế phương Tây.
Di sản 50 năm
Việc gắn toàn bộ cú tăng giá dầu năm 1973 với lệnh cấm vận Ả rập tạo ra câu chuyện tiện lợi cho phương Tây: giá dầu tăng là cú sốc ngoại sinh, hành động phá hoại từ bên ngoài. Tuy nhiên, cách kể làm mờ cuộc khủng hoảng sâu của kinh tế hậu chiến: đồng USD mất giá, Bretton Woods sụp đổ, nhu cầu năng lượng tăng, trật tự thuộc địa trong khai thác tài nguyên bị thách thức. Đồng thời che giấu ý nghĩa chính trị của “cuộc cách mạng dầu mỏ”: nỗ lực của các nước xuất khẩu nhằm tái cấu trúc quan hệ Bắc - Nam, giành lại phần lớn hơn từ tài nguyên của mình và biến độc lập chính trị thành chủ quyền kinh tế.
Dự án rốt cuộc không thành công trọn vẹn. Thập niên sau đó chứng kiến phản công tân tự do do Mỹ và Anh dẫn dắt, cùng khủng hoảng nợ chia rẽ Thế giới thứ ba. Song năm 1973 vẫn để lại bài học lớn: năng lượng không bao giờ chỉ là năng lượng. Nó là tiền tệ, phát triển, chủ quyền và quyền lực toàn cầu. Nửa thế kỷ sau, khi thế giới bước vào quá độ năng lượng mới, chi phí kinh tế, địa chính trị và môi trường của nhiên liệu hóa thạch cũng như của các lựa chọn thay thế còn cao hơn. Nhìn lại “cuộc cách mạng dầu mỏ” năm 1973 giúp hiểu rằng các quốc gia tài nguyên không chỉ phản ứng với thị trường. Họ luôn tìm cách định hình lại luật chơi của trật tự kinh tế thế giới.
shared via phenomenalworld,
