Đi tìm thiên đường giữa rừng già Malaysia

Lối đi treo lơ lửng trên cây cho phép du khách khám phá tán cây. Ảnh: Eric Martin

Giữa lúc nhiều điểm đến ở Đông Nam Á bị bào mòn bởi du lịch đại trà, Malaysia vẫn giữ được kiểu quyến rũ riêng: hoang sơ nhưng không khắc khổ, xa xôi nhưng không thiếu tiện nghi. Từ rừng mưa cổ đại ở Borneo đến đảo Langkawi nhìn ra biển Andaman, du khách có thể chạm vào thiên nhiên nguyên sơ, nghe tiếng rừng sống động sau mưa, nhìn chim mỏ sừng, khỉ lá và đười ươi rồi trở về một căn phòng sang trọng, nơi cuộc phiêu lưu được làm mềm bằng dịch vụ cao cấp.

Thiên đường phải có chút tiện nghi

Ngày nay, tìm “thiên đường” là cảm giác gần như tuyệt vọng. Nơi nào còn an toàn, nguyên sơ, kỳ diệu, chưa bị đám đông và bê tông hóa làm phai nhạt? Với nhiều du khách từng qua thời ngủ giường tầng ọp ẹp hay lều safari đầy côn trùng, thiên nhiên hoang dã thôi chưa đủ. Thiên đường lý tưởng phải giữ được sự thô ráp của rừng, biển, mưa và muông thú, nhưng phần lưu trú không nên quá thô ráp.

Malaysia đáp ứng khá tốt nghịch lý này. Năm ngoái, nước này đón hơn 42 triệu lượt khách, vượt cả Thái Lan. Tuy nhiên, so với nhiều hòn đảo Thái quá tải bởi du lịch đại chúng và không khí tiệc tùng, Malaysia đem lại cảm giác ít đông, trầm lắng và có phần kín đáo hơn.

Hai nơi thể hiện rõ nhất lợi thế này là Borneo và Langkawi: một bên là rừng mưa cổ đại, bên kia là đảo biển nhiệt đới. Cả hai đều cho du khách cảm giác rời xa thế giới, nhưng không rời xa sự thoải mái.

Borneo: rừng già 140 triệu năm tuổi

Ở góc đông bắc Borneo, bang Sabah, Malaysia, rừng mưa hiện ra không như cảnh nền du lịch, mà như thực thể sống. Borneo là hòn đảo khổng lồ được chia giữa Malaysia, Indonesia và Brunei. Rừng mưa nơi đây được ước tính có tuổi đời tới 140 triệu năm, với khoảng 15.000 loài thực vật, hơn 350 loài chim, đười ươi và nhiều loài đặc hữu đang bị đe dọa như vượn Borneo.

Điểm dừng đáng chú ý là Borneo Rainforest Lodge, nằm trong Danum Valley Conservation Area, khu bảo tồn rộng khoảng 438 km². Từ thành phố biển Lahad Datu, du khách mất gần 3 giờ đi ô tô để vào khu nghỉ. Chính quãng đường này là phần đầu của trải nghiệm: rừng dần khép lại quanh xe, âm thanh đô thị biến mất, thay bằng tiếng chim, côn trùng và gió len qua tán cây.

Danum Valley là nơi trú ngụ của 124 loài thú, gồm đười ươi, vượn, cheo cheo, báo gấm và hàng chục loài chim đặc hữu. Với những ai muốn gặp thiên nhiên ở trạng thái sống động nhưng không muốn hy sinh tiện nghi, đây là một trong những điểm đến hiếm có.

Khi rừng biểu diễn cả ngày lẫn đêm

Ở Borneo Rainforest Lodge, thiên nhiên không ngừng trình diễn. Ban ngày, rừng là tiếng chim và ánh sáng lọc qua nhiều tầng lá. Buổi sáng có thể bắt đầu bằng safari trong tiếng chim rộn rã, rồi đi bộ trên cầu treo cao khoảng 27 m so với mặt đất. Tán cây kéo dài gần 300 m, mây và hơi ẩm vờn quanh, khiến người đi có cảm giác bản thân bước giữa tầng trên của thế giới khác.

Buổi chiều, du khách có thể chèo xuồng trên dòng sông hiền, phù hợp với những người đã qua thời ham mê thác ghềnh. Tối xuống, rừng chuyển nhạc. Tiếng chim nhường chỗ cho dàn hợp xướng đêm: ếch cây, ve sầu sáu giờ, cu li hay khỉ lùn tarsier với âm thanh cao và mảnh.

Safari đêm là trải nghiệm khó quên. Dưới ánh đèn của hướng dẫn viên, những loài lưỡng cư màu neon sáng lên như đang đứng trên sân khấu. Rừng không tối hẳn, chỉ đổi cách xuất hiện.

Gói 4 ngày 3 đêm tại đây có giá khoảng 6.350 ringgit Malaysia, tương đương 1.600 USD mỗi người khi ở đôi, bao gồm bữa ăn, hoạt động tham quan và đưa đón sân bay Lahad Datu. Đây không phải chuyến đi rẻ, nhưng so với nhiều trải nghiệm thiên nhiên xa xỉ trên thế giới, Borneo vẫn thuộc nhóm trong tầm với.

Langkawi: rừng gặp biển

Từ Borneo bay về phía tây, vượt qua Biển Đông, là Langkawi, một trong những đảo nổi tiếng nhất Malaysia. Langkawi gần Thái Lan về địa lý, nhưng cảm giác khác hẳn. Hòn đảo này có nhiều khu tự nhiên được bảo vệ, ít phát triển dày đặc hơn và vẫn giữ được vẻ tách biệt.

Ở góc tây bắc đảo, The Datai Langkawi nằm trên bán đảo nơi rừng mưa gặp biển. Mở cửa năm 1993, do kiến trúc sư Kerry Hill thiết kế, khu nghỉ này là bài học về sự tối giản sang trọng: không cố áp đảo thiên nhiên, lùi vào rừng, đặt bản thân phía trên vịnh nhỏ nhìn ra eo biển Malacca.

Ở Datai, chim mỏ sừng vàng đậu trên cành như chủ nhà, khỉ lá dusky langur xuất hiện gần như hàng xóm không biết giữ khoảng cách. Những đôi mắt đen viền trắng của chúng khiến khung cảnh vừa hài hước vừa mê hoặc. Phần lớn hoạt động của resort xoay quanh quan sát động vật và khám phá thiên nhiên với chuyên gia địa phương.

Giá phòng tại Datai khởi điểm khoảng 3.240 ringgit mỗi đêm, tức chừng 825 USD cho phòng king cơ bản; biệt thự có hồ bơi riêng có thể từ khoảng 1.300 USD.

Four Seasons và mê cung rừng ngập mặn

Ở bờ bắc Langkawi, Four Seasons Resort Langkawi đem lại kiểu sang trọng khác: mềm mại, rộng rãi và gần biển. Khu nghỉ có 92 phòng, giá từ khoảng 600 USD tùy mùa, dùng nhiều gỗ merbau bản địa, kết hợp ảnh hưởng Mã Lai và Moorish.

Lợi thế lớn của Four Seasons là vị trí gần Kilim Geoforest Park, mê cung rừng ngập mặn, hang dơi và núi đá vôi dựng thẳng từ mặt nước. Đây cũng là resort duy nhất có lối tiếp cận trực tiếp khu vực này, tránh được phần nào điểm vào đông khách ở thượng nguồn.

Trong các chuyến tham quan, du khách có thể thấy đại bàng, đàn khỉ macaque, những con cá thòi lòi biết “đi” trên bùn và các cấu trúc đá vôi như bước ra từ thời tiền sử. Sau một ngày theo dấu sinh vật trong rừng ngập mặn, trở về căn phòng có tiếng sóng và tiếng rừng là kiểu xa xỉ rất khác: không phô trương, mà như được bao bọc.

Malaysia và kiểu xa xỉ biết lùi lại

Điều làm Borneo và Langkawi đáng nhớ không chỉ là cảnh đẹp. Nhiều nơi ở Đông Nam Á có rừng, biển và khách sạn sang. Điểm đặc biệt của Malaysia là cảm giác thiên nhiên vẫn còn đủ mạnh để không bị biến thành phông nền.

Ở Borneo, rừng già không cần trang trí. Ở Langkawi, mưa chiều không phá hỏng kỳ nghỉ; mà làm kỳ nghỉ sâu hơn. Khi mưa rơi, âm thanh của chim, ve, ếch và khỉ không tắt đi. Chúng như đang cảm ơn rừng vì phước lành hằng ngày.

Đây có lẽ là định nghĩa mới của thiên đường: không phải nơi hoàn toàn không có dấu chân con người, mà là nơi con người biết đứng lùi lại. Malaysia, trong những khoảnh khắc đẹp nhất đã làm được điều ấy. Thiên nhiên vẫn là nhân vật chính, xa xỉ chỉ đóng vai người dẫn đường, đủ để du khách chạm vào hoang dã mà không đánh mất cảm giác được nâng niu.

shared via nytimes,

10 ngày khám phá Thái Lan từ Bangkok đến Phuket

Thái Lan có sức hút đặc biệt với du khách lần đầu: chùa chiền, ẩm thực, chợ đêm, khách sạn ven sông, làng nghề miền Bắc và những vịnh biển miền Nam. 10 ngày không đủ để hiểu hết đất nước này, nhưng nếu biết chọn điểm dừng, hành trình qua Bangkok, Chiang Mai và Phuket có thể đem lại lát cắt trọn vẹn: đô thị sôi động, văn hóa Lanna trầm tĩnh và vẻ đẹp nhiệt đới của biển Andaman.

Bangkok: bắt đầu từ dòng Chao Phraya

Cách hay nhất để làm quen với Bangkok là nhìn thành phố từ mặt nước. Buổi chiều đầu tiên, trước khi mệt vì lệch múi giờ và bị cuốn vào giao thông hỗn loạn, hãy thuê chiếc thuyền đuôi dài chạy dọc sông Chao Phraya. Dòng sông là xương sống của Bangkok, nơi những ngôi chùa lớn, nhà buôn thời thuộc địa, khu phố cũ và các khách sạn sang trọng cùng hiện ra trong cùng khung hình. Từ mặt nước, thành phố bỗng có trật tự hơn: những lớp lịch sử xếp chồng lên nhau, vừa lộng lẫy vừa đời thường.

Buổi tối, nếu muốn chi mạnh, Nusara gần Wat Pho là lựa chọn đáng nhớ. Nhà hàng của đầu bếp Thitid “Ton” Tassanakajohn lấy cảm hứng từ ký ức về người bà, phục vụ thực đơn nhiều món tinh tế, nhìn ra các tháp chùa Wat Pho sáng rực về đêm. Nếu chọn khách sạn, Capella Bangkok ven sông dành cho người muốn nghỉ dưỡng sang trọng; Sukhothai Bangkok, gần công viên Lumphini, là lựa chọn tiết chế hơn nhưng vẫn đậm chất Thái.

Những ngôi chùa và Bangkok nhiều lớp

Ngày thứ hai nên dành cho các ngôi chùa. Bangkok có hơn 400 wat, tức chùa Phật giáo, phản ánh vai trò sâu đậm của Phật giáo Theravada trong đời sống Thái. Hãy đi vào buổi sáng, trước khi nắng gắt và các đoàn khách đông lên.

Wat Arun và Wat Pho là hai điểm không thể bỏ qua: Wat Pho nổi tiếng với tượng Phật nằm khổng lồ; Wat Arun nằm bên kia sông, có thể sang bằng phà giá rẻ. Nếu muốn yên tĩnh hơn, Wat Bowonniwet Vihara là tu viện hoàng gia thành lập năm 1824, nơi các thành viên triều Chakri từng đến tu học.

Tiếp theo, ghé Jim Thompson House, khu nhà gỗ teak của doanh nhân Mỹ từng góp phần hồi sinh ngành lụa Thái trong thập niên 1950 trước khi biến mất bí ẩn năm 1967. Đây là một trong những ví dụ hiếm còn lại của kiến trúc nhà gỗ Thái giữa Bangkok hiện đại.

Bữa trưa có thể là pad Thai ở Thipsamai, đông đúc nhưng đáng thử. Buổi chiều, Iconsiam cho thấy một Bangkok khác: trung tâm thương mại khổng lồ với “chợ nổi” trong nhà, vừa kỳ lạ vừa rất đúng tinh thần thành phố – truyền thống được tái dựng trong điều hòa.

Ăn uống và mua sắm ở thủ đô

Ngày thứ ba là lúc Bangkok bộc lộ khả năng làm du khách tiêu tiền một cách vui vẻ. Chatuchak Market phù hợp để săn đồ vintage, gốm và dệt may. Chinatown quanh Yaowarat Road đem đến một Bangkok đổi thay: tiệm vàng, hàng mì, quán cà phê và gallery cùng tồn tại. Những ai quan tâm thời trang và thủ công có thể ghé showroom của Philip Huang, nơi quần áo nhuộm tay và đồ gia dụng thủ công kể câu chuyện về nghệ nhân vùng đông bắc Thái Lan. Nhà thiết kế Shone Puipia làm các mẫu quần áo đặt may đương đại, tinh tế và rất riêng.

Ẩm thực Bangkok cũng chia nhiều tầng. Sorn, nhà hàng ba sao Michelin đầu tiên của Thái Lan, là lựa chọn xa xỉ cho ẩm thực miền Nam. Ở phía gần gũi hơn, Jay Fai trong khu phố cổ nổi tiếng với trứng cuộn cua, còn 100 Mahaseth ở Charoenkrung được yêu thích nhờ nguyên liệu từ khắp đất nước và cách nấu mạnh mẽ.

Chiang Mai: miền Bắc chậm rãi

Từ Bangkok bay khoảng 75’ là đến Chiang Mai, cố đô của vương quốc Lanna thành lập năm 1296. Thành phố này khác hẳn thủ đô: nhỏ hơn, đi bộ dễ hơn, khí hậu dịu hơn, và trong khu Old City hình vuông vẫn còn hào nước, tường thành, cùng hơn 30 ngôi chùa cổ.

Chiang Mai không chỉ có chùa; đây còn là trung tâm thủ công của miền Bắc: dệt lụa, bạc, sơn mài, nhuộm tự nhiên, chạm gỗ. Các workshop và gallery quanh hành lang San Kamphaeng Road cho thấy nghề thủ công ở đây không phải ký ức du lịch, mà vẫn là đời sống kinh tế - văn hóa đang vận hành.

Nếu muốn nghỉ sang, Four Seasons Resort Chiang Mai ở thung lũng Mae Rim nhìn ra ruộng lúa và núi xanh. Lựa chọn tiết kiệm hơn là Aleenta Retreat dưới chân Doi Suthep, hoặc Rachamankha trong Old City, gần Wat Phra Singh.

Chùa cổ, khao soi và cà phê núi

Ở Chiang Mai, hai ngôi chùa đáng dành thời gian nhất là Wat Chedi Luang và Wat Phra Singh. Wat Chedi Luang từng đặt tượng Phật Ngọc, nay ở Bangkok; phần tháp bị hư hại sau động đất năm 1545 vẫn vươn cao giữa phố. Wat Phra Singh có tranh tường Lanna trong Viharn Lai Kham, kể chuyện văn học và đời sống thế kỷ 19.

Ăn uống ở Chiang Mai nên bắt đầu bằng món địa phương. Khao Soi Khun Yai phục vụ khao soi, mì cà ri dừa miền Bắc với mì trứng mềm và mì chiên giòn, giá rất rẻ nhưng dễ khiến người ăn nhớ lâu. SP Chicken gần Wat Phra Singh lại nổi tiếng với gà quay ăn cùng xôi.

Buổi sáng khác, hãy lên Wat Phra That Doi Suthep, ngôi chùa vàng trên núi nhìn xuống toàn thành phố. Khi trở về, ghé Akha Ama Coffee để hiểu vì sao miền núi Chiang Mai trở thành vùng cà phê đáng chú ý của Thái Lan.

Tạm biệt miền Bắc bằng voi và nghệ thuật

Ngày cuối ở Chiang Mai có thể dành cho Elephant Nature Park; sáng lập năm 1995, khu bảo tồn do Lek Chailert ở thung lũng Mae Taeng. Đây là mô hình du lịch voi có đạo đức hơn: không cưỡi voi, không biểu diễn, không ép tiếp xúc phi tự nhiên; voi được cứu từ khai thác gỗ, ăn xin đường phố hoặc du lịch lạm dụng.

Nếu muốn lựa chọn văn hóa khác, Land Foundation ở Sanpatong là dự án nghệ thuật - nông nghiệp do Kamin Lertchaiprasert và Rirkrit Tiravanija khởi xướng, kết hợp ruộng lúa, không gian lưu trú nghệ sĩ và kiến trúc thử nghiệm.

Phuket không chỉ có biển đông khách

Phuket thường bị gắn với hình ảnh resort đại trà, đặc biệt ở Patong, Karon hay Kata. Tuy nhiên, hòn đảo có những mặt khác: Phuket Old Town, chỉ cách các khu nghỉ ven biển một quãng lái xe ngắn, mang dấu vết thương cảng Hoa - Mã Lai.

Cuối chiều, ác dãy nhà Sino-Portuguese trên Thalang Road và Dibuk Road rực lên đẹp. Mái ngói Hoa, mặt tiền pastel, cấu trúc kiểu Bồ Đào Nha và ký ức thương nhân Hoa khiến Old Town giống một bảo tàng sống hơn là khu mua sắm du lịch.

Ngày tiếp theo, hãy dành trọn cho vịnh Phang Nga. Đi bằng thuyền riêng sẽ dễ tránh đám đông hơn. Những khối núi đá vôi dựng thẳng từ mặt nước, hang biển có thể chèo kayak qua khi thủy triều thấp, làng chài Hồi giáo Koh Panyi trên cọc gỗ và James Bond Island tạo nên một trong những cảnh quan biển đặc trưng nhất miền Nam Thái Lan.

Ngày cuối, nếu muốn biển yên hơn, hãy đến Surin, Bang Tao hoặc Banana Beach vào sáng sớm. Nếu thích ở lại Old Town, uống cà phê ở Graph Phuket, mua quà ở Lemongrass House, ăn mì Phúc Kiến tại Mee Ton Poe.

10 ngày ở Thái Lan là hành trình của sự tương phản: Bangkok náo nhiệt, Chiang Mai sâu lắng, Phuket nhiệt đới. Chính sự chuyển cảnh làm nên sức mê hoặc của đất nước này – nơi mỗi vùng ẩn chứa câu chuyện khác nhau, nhưng đều khiến du khách muốn quay lại.

shared via nytimes,

Đặt bàn cho năm 2046 giữa New York đổi thay chóng mặt

Gage & Tollner, nhà hàng có lịch sử từ năm 1879, là một trong năm nhà hàng ở New York nhận một số lượng đặt chỗ hạn chế cho năm 2046 trong chiến dịch quảng bá của StreetEasy. Ảnh: Adam Friedlander

Để kỷ niệm 20 năm hoạt động, StreetEasy, trang niêm yết bất động sản tại New York, tung ra chương trình khuyến mãi đặc biệt, nhận đặt chỗ trước cho năm 2046. Trong chiến dịch mang tên “Reserve Your Future”, công ty cho phép người dùng đặt chỗ tại 12 cơ sở địa phương, gồm năm nhà hàng, hai công ty sân khấu, một phòng yoga và một quán espresso. Toàn bộ chỗ được đặt hết trong vòng chưa đầy một giờ. Những người nhanh tay chỉ cần nhập tên và email vào biểu mẫu đơn giản, rồi nhận thư xác nhận với dòng mở đầu: “Đặt chỗ năm 2046 của bạn đã được xác nhận.”

Ý tưởng này vừa hài hước vừa gợi ra nhiều câu hỏi rất New York. Liệu StreetEasy còn tồn tại đến năm 2046 không? Theo người phát ngôn công ty, câu trả lời là có. Người đặt chỗ có còn đến được buổi hẹn ấy không? Câu này khó nói hơn. Các nhà hàng thì sao? Danh sách tham gia gồm Roberta’s, Gage & Tollner và The Commodore ở Brooklyn, cùng Russ & Daughters Cafe và Clinton Street Baking Company ở Manhattan.

Lucas Walters, đối tác tại The Commodore, nói không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra, nhưng mục tiêu là muốn nhà hàng tồn tại mãi. Tuy vậy, trong ngành nhà hàng, “mãi mãi” là khái niệm xa xỉ.

Tuổi thọ mong manh của nhà hàng

Tỷ lệ sống sót của nhà hàng vốn thấp, dù con số chính xác không dễ xác định. Hiệp hội Nhà hàng Quốc gia Mỹ không có dữ liệu riêng về tuổi thọ trung bình hay tỷ lệ đóng cửa của nhà hàng mới. Dữ liệu gần nhất đến từ khảo sát hằng năm của Cục Thống kê Dân số Mỹ, trong đó nhà hàng và lưu trú được gộp vào cùng nhóm. Vì nhà hàng chiếm khoảng 90% nhóm này, đại diện hiệp hội cho rằng đây là thước đo thay thế khá hợp lý.

Theo cách tính ấy, triển vọng không mấy sáng sủa. Chưa đến 1/4 cơ sở trong nhóm nhà hàng – lưu trú đạt tuổi đời 16 năm trở lên. Trong chiến dịch của StreetEasy, Russ & Daughters Cafe là nhà hàng trẻ nhất, mở cửa từ năm 2014. Gage & Tollner là lâu đời nhất, có nguồn gốc từ năm 1879, nhưng từ năm 2004–2021, nhà hàng từng gần như “chết lâm sàng” trước khi được ba người chủ hiện tại hồi sinh.

Ba chủ của Gage & Tollner đều từng điều hành các nhà hàng không qua được thập niên thứ hai. St. John Frizell đóng cửa Fort Defiance sau 14 năm. The Good Fork của Sohui Kim và Ben Schneider cũng dừng lại ở tuổi 14. Với Gage & Tollner, họ hy vọng có chặng đường dài hơn. Frizell nói kế hoạch là ở lại lâu dài, vì vậy họ đã ký hợp đồng thuê dài hạn.

Tồn tại nhờ hợp đồng thuê

Trong số nhiều nguyên nhân khiến nhà hàng New York đóng cửa, từ lạm phát, khách hàng thay đổi khẩu vị, mâu thuẫn gia đình, xung đột giữa đối tác đến tuổi tác của chính chủ quán, tiền thuê mặt bằng luôn là nỗi ám ảnh lớn. Khi hợp đồng thuê đến hạn gia hạn, nhiều chủ nhà đòi tăng giá mạnh, khiến nhà hàng dù đông khách vẫn có thể không trụ nổi.

Dede Lahman, đối tác tại Clinton Street Baking Company, nói mọi chuyện đều nằm ở hợp đồng thuê. Tối thứ Ba, nhà hàng này vừa tổ chức kỷ niệm 25 năm. Lahman cho biết họ có hợp đồng thuê dài hạn và từng vượt qua cả vụ khủng bố 11/9 lẫn đại dịch, nên khá tin rằng có thể tồn tại đến năm 2046.

Khi chọn đối tác cho chiến dịch, StreetEasy cố tìm những nhà hàng có khả năng bền bỉ. Amanda Shur, người phát ngôn công ty, nói họ chủ ý chọn các doanh nghiệp đã vượt qua nhiều thay đổi của thành phố. Tuy vậy, các đặt chỗ vẫn tùy thuộc vào quyết định của từng cơ sở và dĩ nhiên phụ thuộc vào việc những nơi ấy còn hoạt động không.

Russ & Daughters Cafe cũng từng muốn chứng minh họ có ý định lâu dài. Khi tìm mặt bằng, Niki Russ Federman và đối tác Josh Russ Tupper nói họ muốn ký hợp đồng thuê 100 năm. Hầu hết chủ nhà bật cười, trừ người cuối cùng đã cho họ thuê. Dù vậy, hai bên cuối cùng chỉ ký 12 năm và vừa gia hạn thêm 12 năm nữa.

Cuộc hẹn cần được ghi nhớ trong 20 năm

Roberta’s đã đốt lò pizza củi suốt 18 năm, nhưng năm ngoái các chủ quán phải đóng hai nhà hàng khác. Foul Witch chưa kịp tới sinh nhật thứ ba, Blanca dừng lại ở tuổi 13 sau khi chủ nhà không gia hạn hợp đồng thuê, theo Carlo Mirarchi, chủ sở hữu. Khi được hỏi hợp đồng thuê của Roberta’s kéo dài đến khi nào, Mirarchi đáp: “Đến năm 2047, tất nhiên rồi.”

Vấn đề còn lại là làm sao theo dõi những địa điểm đặt chỗ cho năm 2046. Các nền tảng đặt bàn trực tuyến hiện đang cạnh tranh dữ dội, dùng tiền và ưu đãi để lôi kéo nhà hàng chuyển dịch vụ. Trong số các nền tảng lớn, OpenTable là cái tên duy nhất đã tồn tại hơn 20 năm.

Frizell thử kiểm tra hệ thống đặt bàn của Gage & Tollner trên OpenTable ngay trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại. Hóa ra giao diện này thật sự cho phép ghi nhận đặt chỗ đến năm 2046. Dù vậy, ông vẫn không chắc 20 năm nữa các nhà hàng còn dùng máy tính không. Kế hoạch dự phòng của ông rất cổ điển, ghi mọi thứ ra giấy và cất trong két sắt nhà hàng.

shared via nytimes,

36 giờ ở Hồng Kông: Thành phố của ký ức và đổi thay

Hồng Kông vẫn là đô thị lấp lánh của cảng biển, cao ốc, dim sum và những con phố không ngủ. Tuy nhiên, sau các biến động chính trị, làn sóng di cư, thành phố đang được người dân nhìn lại bằng nỗi hoài nhớ rất Wong Kar-wai: tiếc nuối những điều đã mất, gìn giữ những gì còn sót lại. Hành trình 36 giờ ở Hồng Kông không chỉ là lịch trình ăn chơi, mà là cuộc tìm kiếm ký ức trong những tiệm trà cũ, khu nghệ thuật mới, đồi nhỏ, quán cơm niêu và đảo xanh ngoài khơi.

Chiều thứ Sáu: trở về Hồng Kông xưa ở Sheung Wan

Hãy bắt đầu ở Sheung Wan, một trong những khu phố lâu đời nhất Hồng Kông. Đây là nơi quá khứ thương cảng vẫn còn hiện diện trong mùi trà, quế, trần bì và tiêu Tứ Xuyên.

Tại Cheung Hing Tea Hong, tiệm trà lâu đời, người bán trà vẫn gói thiết quan âm bằng giấy theo cách thủ công, không cần băng dính hay dây buộc. Chỉ vài động tác gấp, vuốt, ép nhẹ đã biến một phần trà thành gói nhỏ vừa lòng bàn tay. Gần đó, Yuan Heng Spice Company bày đủ loại gia vị, từ vỏ quế đến tiêu Tứ Xuyên, trong không gian có những chú mèo trở thành “cư dân danh dự” của khu phố.

Sheung Wan hấp dẫn vì không cố diễn lại quá khứ; nơi đây lặng lẽ tiếp tục tồn tại, như thể thành phố ngoài kia có thay đổi ra sao thì những tiệm trà, tiệm gia vị và cầu thang dốc vẫn giữ nhịp riêng.

Tai Kwun: nhà tù cũ, nghệ thuật mới

Từ Sheung Wan đi đến Tai Kwun, khu nhà tù và đồn cảnh sát từ thế kỷ 19 được cải tạo thành tổ hợp nghệ thuật công cộng. Với Hồng Kông, các di sản thuộc địa luôn chứa nhiều lớp cảm xúc: vừa là kiến trúc lịch sử, vừa là ký ức về quyền lực áp đặt. Vậy nên Tai Kwun không chỉ là điểm check-in, mà là cách thành phố thương lượng với quá khứ.

Ẩn trong mê cung lối đi của khu phức hợp là 001, một speakeasy sau cánh cửa đen không biển hiệu. Tìm được quán là một phần thú vui; gọi ly martini Earl Grey là phần thưởng. Tiếp theo có thể ghé Tai Kwun Contemporary, nơi các triển lãm đương đại đặt thần thoại, sinh thái và nữ quyền vào cùng một không gian đối thoại.

Bữa tối nên ở Nove at the Fringe, nhà hàng trong tòa nhà gạch từng là kho sữa thế kỷ 19, nay thuộc Fringe Club. Sau món thịt xá xíu mật ong hay dưa hấu sốt mala, hãy kết thúc đêm bằng cocktail ở Penicillin, quán bar dùng vỏ cacao, nước tương, thân hẹ cháy và cả phế phẩm thực phẩm để tạo đồ uống mới.

Sáng thứ Bảy: trà, dim sum và bảo tàng trong công viên

Buổi sáng Hồng Kông nên bắt đầu chậm. Đi qua hồ cá koi, rùa và hoa súng trong Hồng Kông Park, rồi vào Flagstaff House Museum of Tea Ware, dinh thự Tân cổ điển Hy Lạp từng là nơi ở của chỉ huy quân Anh.

Tầng trệt là LockCha, trà quán gỗ trầm tĩnh với hơn 100 loại trà trắng, trà vàng và trà xanh. Hồng Kông không thiếu dim sum, nhưng dim sum chay lại hiếm. Vì vậy, xíu mại chay nấm truffle đen, bánh bao nhân custard hấp và salad mộc nhĩ sốt mè là trải nghiệm nhẹ nhàng, thanh sạch trước khi bước vào ngày dài.

Điểm đến tiếp theo là M+, bảo tàng nghệ thuật đương đại mở cửa năm 2021 ở khu Tây Cửu Long. Với hơn 8.000 tác phẩm trong bộ sưu tập, M+ cho thấy Hồng Kông vẫn là điểm gặp quan trọng của nghệ thuật Trung Quốc đương đại, thiết kế, hình ảnh động và phê bình thị giác. Ngay trong bối cảnh tự do biểu đạt bị thu hẹp, bảo tàng vẫn có những tác phẩm gợi nhiều suy ngẫm về quyền lực, thất vọng chính trị và đời sống hiện đại.

Yau Ma Tei và Sham Shui Po: mùi hương, sách cũ và tinh thần nổi loạn

Chiều thứ Bảy, hãy đến Yau Ma Tei, cảng cá cũ nơi các tiệm hương và xưởng chạm gỗ vẫn phục vụ những nghi lễ gắn với đời sống ngư dân. Trước đó, ghé Tai On Coffee and Tea Shop, quán ăn kiểu Quảng Đông có tường vàng vui mắt và nhiều chi tiết tri ân điện ảnh Hồng Kông như ảnh Maggie Cheung trong In the Mood for Love. Set bánh tart trứng đủ vị là cách ngọt ngào để bắt đầu buổi chiều.

Gần đó, Cheung Shing Fans Factory bán hương, tinh dầu và quạt gỗ đàn hương; còn Kwok Kee Wood Ware Sculpture vẫn có nghệ nhân ngồi ngoài cửa, chạm khắc và sơn tượng gỗ dùng trong thờ cúng tổ tiên.

Sau đó, chuyển sang Sham Shui Po, khu bán buôn may mặc nay trở thành điểm đến sáng tạo. Ở đây có tiệm đồ chơi vintage, cửa hàng đĩa vinyl, quầy sửa ô, gallery độc lập và nhà sách nhỏ. Parallel Space trưng bày nghệ sĩ trẻ Hồng Kông không né tránh bình luận xã hội. Book Punch bán văn học, thơ và sách thiếu nhi về cảm xúc, đôi khi còn tặng rau hoặc đồ ăn vặt cho khách. Bound Kowloon là quán cà phê – bar neon sáng, có tinh thần nổi loạn, nơi nhạc punk, jazz và cocktail shochu gừng cùng tồn tại.

Garden Hill và cơm niêu Temple Street

Trước bữa tối, hãy leo Garden Hill. Từ gần YHA Mei Ho Youth Hostel ở Shek Kip Mei, chỉ mất khoảng 10’ đi cầu thang lên khoảng bê tông phẳng nhìn xuống các khu nhà dân rực màu. Từ đây, Hồng Kông hiện ra không giống skyline hào nhoáng từ Victoria Peak, mà như thành phố của nhà ở công, lao động và sức bền tầng lớp bình dân.

Tối đến, ghé Hing Kee ở Temple Street để ăn cơm niêu đất. Gạo được nấu trên than với lạp xưởng, hải sản hoặc các loại topping thơm béo. Rưới nước tương ngọt, cạo phần cơm cháy giòn sát đáy nồi, ngồi giữa hơi nóng, tiếng gọi món và dòng người xếp hàng – đây là Hồng Kông rất đời thường, rất thật.

Chủ Nhật: ra đảo để thấy thành phố thở

Sáng Chủ Nhật, rời trung tâm để đến đảo Sharp, hòn đảo xanh phía đông bắc Hồng Kông. Từ bến Sai Kung, mua bánh dứa ở Sai Kung Cafe and Bakery, rồi lên thuyền ra đảo.

Đảo Sharp có đường mòn, bãi biển, đá núi lửa và cảm giác tách khỏi thành phố mà không quá xa. Khi thủy triều xuống, có thể đi qua Sharp Island Sand Levee, con đường tự nhiên phủ đá monzonite được gọi vui là đá “bánh dứa” vì hình dáng giống lớp vỏ nứt của món bánh địa phương.

Hồng Kông thường được nhìn như thành phố của tốc độ, tiền bạc và cao ốc. Tuy nhiên, chỉ trong 36 giờ, Hồng Kông khác hiện ra: những tiệm trà gói giấy bằng tay, nhà tù cũ thành không gian nghệ thuật, nhà sách tặng rau, đồi nhỏ nhìn xuống nhà ở và hòn đảo có đá giống bánh dứa.

Đây là thành phố mất đi nhiều thứ, nhưng chưa đánh mất hoàn toàn linh hồn vốn có.

shared via nytimes,

Chủ nghĩa hiện đại: Khi cái “đẹp khó hiểu” trở thành biểu tượng đẳng cấp

Vì sao kiến trúc, hội họa, âm nhạc và văn học hiện đại lại rời xa vẻ trang trí giàu có để chuyển sang những hình thức tối giản, trừu tượng, thậm chí khó tiếp cận? Giả thuyết hấp dẫn cho rằng khi đồ trang trí trở nên rẻ hơn, giới thượng lưu không dùng nghệ thuật để khoe tiền, mà chuyển sang khoe “gu”. Tuy nhiên, lịch sử chủ nghĩa hiện đại phức tạp hơn: không phải cuộc chơi do người giàu dẫn dắt, trước hết là sản phẩm của nghệ sĩ và giới trí thức.

Khi trang trí không đủ để khoe giàu

Trong xã hội tiền hiện đại, trang trí từng là tín hiệu mạnh của giàu có. Nhà cửa chạm trổ, quần áo cầu kỳ, nội thất tinh xảo, tượng đài, tranh chân dung và vườn cảnh đều đòi hỏi lao động thủ công đắt đỏ. Người giàu thể hiện của cải qua những thứ ai cũng nhìn thấy. Thế kỷ 19, công nghiệp hóa khiến nhiều loại trang trí rẻ hơn. Máy móc, khuôn đúc, sản xuất hàng loạt và vật liệu mới khiến những chi tiết từng là đặc quyền của tầng lớp giàu có dần xuất hiện trong nhà trung lưu. Nếu ai cũng mua được đồ giả cổ, phào chỉ, hoa văn hay tranh in; trang trí không còn là tín hiệu giàu có hiệu quả như trước.

Từ đây xuất hiện cách giải thích khá hấp dẫn: giới thượng lưu phải tìm cách phân biệt mình bằng thứ khác. Không phải “tôi có nhiều tiền hơn”, mà là “tôi có gu hơn”. Thay vì thích thứ lộng lẫy dễ hiểu, họ chuyển sang chuộng những mã thẩm mỹ khó đọc: tối giản, trừu tượng, phi truyền thống, thậm chí gây khó chịu với số đông.

Theo cách nhìn này, chủ nghĩa hiện đại là trò chơi địa vị mới. Khi sự giàu có không còn dễ khoe bằng đồ trang trí, “gu thẩm mỹ” trở thành hàng rào phân tầng.

Giả thuyết hay, nhưng chưa đủ

Chủ nghĩa hiện đại không chỉ xảy ra trong kiến trúc mà diễn ra gần như đồng thời trong hội họa, điêu khắc, âm nhạc và văn học. Nếu nguyên nhân là trang trí kiến trúc trở nên rẻ, vậy tại sao âm nhạc lại chuyển sang phi điệu tính? Tại sao văn học lại có Joyce, Pound hay Celan? Tại sao điêu khắc lại rời khỏi hình thể cổ điển?

Với hội họa, lý thuyết “đồ cũ mất giá vì công nghệ” có thể tạm đứng. Nhiếp ảnh làm hình ảnh chân dung và phong cảnh trở nên rẻ hơn rất nhiều. Khi ảnh chụp có thể ghi lại khuôn mặt tổ tiên hoặc cảnh vật, tranh hiện thực phần nào mất vị trí độc quyền.

Tuy nhiên, với điêu khắc, câu chuyện khó thuyết phục hơn. Tượng đá cẩm thạch và đồng vẫn cực kỳ đắt, thậm chí ngày nay còn đắt hơn vì lao động thủ công tăng giá. Bức tượng cẩm thạch cỡ người thật có thể tốn hàng trăm nghìn bảng. Nếu mục tiêu là khoe giàu, điêu khắc cổ điển vẫn làm rất tốt.

Âm nhạc cũng vậy; công nghệ không làm sáng tác nhạc rẻ hơn, biểu diễn trực tiếp thậm chí đắt hơn vì chi phí lao động tăng; máy hát xuất hiện, nhưng không làm nhạc Bach, Mozart hay Schubert mất địa vị; người giàu vẫn nghe nhạc cổ điển tiền hiện đại. Thứ bị đẩy ra rìa không phải biểu diễn âm nhạc truyền thống, mà là sáng tác mới theo ngôn ngữ cũ.

Người giàu không phải người dẫn đầu

Điểm yếu lớn hơn của giả thuyết “người giàu đổi cách khoe địa vị” cho thấy họ thường không dẫn đầu chủ nghĩa hiện đại.

Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc hiện đại như Schoenberg hay Stravinsky không chuyển sang ngôn ngữ khó vì thị trường giàu có yêu cầu. Ngược lại, công chúng giàu có yêu opera và nhạc cổ điển phần lớn vẫn chuộng tác phẩm trước năm 1914. Ngày nay, trong 50 vở opera được diễn nhiều nhất toàn cầu, hầu như không có opera hiện đại chủ nghĩa nào. Giới tài phiệt không mấy quan tâm đến Boulez, Lachenmann hay Messiaen.

Trong văn học, tỷ phú và quý tộc không phải lực lượng chính đọc James Joyce. Độc giả trung thành của văn học hiện đại thường là giáo sư, nhà phê bình, nhà báo văn hóa và tầng lớp trí thức, hơn là giới siêu giàu.

Với hội họa và điêu khắc, người giàu mua nhiều tác phẩm hiện đại. Tuy nhiên, giai đoạn tiên phong, chính nghệ sĩ và các nhóm trí thức mới là lực lượng đẩy phong trào đi tới. Huyền thoại nghệ sĩ hiện đại nghèo khó, bị khinh miệt vì đi trước thời đại không hoàn toàn đúng, nhưng cũng không sai hẳn. Phần lớn họ không nghĩ bản thân đang chạy theo thị trường.

Kiến trúc hiện đại: từ trường học đến biệt thự nhà giàu

Kiến trúc cũng đi theo quỹ đạo tương tự. Nhiều kiến trúc sư hiện đại ban đầu khó kiếm khách hàng. Mies van der Rohe vẫn phải thiết kế nhà cổ điển để sống, dù xem phong cách này là lỗi thời. Những khách hàng đầu tiên của kiến trúc hiện đại thường không phải giới siêu giàu đại chúng, mà là nhóm nhỏ trí thức giàu có, cởi mở với thử nghiệm thẩm mỹ.

Đầu thập niên 1930, tại Anh, các trường kiến trúc chuyển sang đào tạo theo hướng hiện đại, khi số nhà tư nhân hiện đại đúng nghĩa vẫn cực ít. Điều này cho thấy chủ nghĩa hiện đại trước hết chiến thắng trong các thiết chế văn hóa: trường học, tạp chí, nhóm phê bình, bảo tàng, giới chuyên môn.

Sau này, giới giàu dần đi theo. Nhà văn Tom Wolfe từng châm biếm rằng sau năm 1945, các tài phiệt, chủ tịch tập đoàn, quan chức và hiệu trưởng đại học bỗng trở nên rụt rè trước kiến trúc sư. Họ chấp nhận những khối nhà kính và bê tông mà đôi khi chính họ không thật sự thích, vì đây là thứ giới chuyên môn nói là đúng, là tiên tiến, là có văn hóa.

Wolfe có thể phóng đại, nhưng ông chạm vào sự thật: người giàu không hẳn kiểm soát chủ nghĩa hiện đại; nhiều khi họ mua vì bị giới tinh hoa văn hóa thuyết phục rằng đây là biểu hiện của gu tốt.

Từ khoe tiền sang khoe gu

Vậy giả thuyết ban đầu sai hoàn toàn? Không hẳn. Đúng là chủ nghĩa hiện đại vận hành như trò chơi địa vị, nhưng cơ chế không phải là người giàu chủ động bỏ trang trí để tìm tín hiệu mới. Đúng hơn, giới nghệ sĩ và trí thức tạo ra hệ mã thẩm mỹ mới, khó tiếp cận, rồi dần buộc hoặc thuyết phục tầng lớp giàu có học theo.

Vậy nên, thứ “khó hiểu” của nghệ thuật hiện đại không phải tai nạn mà đến từ sức hút. Bức tranh trừu tượng, bản nhạc phi điệu tính, tiểu thuyết đứt gãy cấu trúc hay tòa nhà không trang trí đều đòi hỏi người xem phải có kiến thức nền, khả năng giải mã và sự quen thuộc với các cuộc tranh luận nghệ thuật.

Đây là tín hiệu địa vị tinh vi hơn tiền bạc: phân biệt người có “gu”, người có học, người thuộc vòng tròn văn hóa đúng chuẩn với phần còn lại.

Ai có quyền quyết định cái đẹp?

Tranh luận vừa là chuyện lịch sử nghệ thuật, vừa giúp giải thích vì sao nhiều người hiện nay cảm thấy xa lạ với kiến trúc và nghệ thuật hiện đại. Khi cái đẹp được định nghĩa bởi nhóm chuyên gia, trong hệ mã ngày càng khó đọc, công chúng dễ cảm thấy bị loại khỏi cuộc chơi.

Điều này không có nghĩa chủ nghĩa hiện đại vô giá trị; nhiều tác phẩm hiện đại rất mạnh mẽ, sâu sắc và trung thực với thế giới công nghiệp, đô thị, chiến tranh và đứt gãy thế kỷ 20. Tuy nhiên, thẩm mỹ không bao giờ chỉ là thẩm mỹ mà luôn gắn với quyền lực văn hóa: ai được quyết định cái gì là đẹp, cái gì là lỗi thời, cái gì là “có gu”.

Trang trí từng là ngôn ngữ của quyền lực vì đắt đỏ. Chủ nghĩa hiện đại trở thành ngôn ngữ của quyền lực vì khó. Có lẽ đây là nghịch lý lớn nhất: nghệ thuật từ bỏ khoe của cải không nhất thiết trở nên dân chủ hơn; nghệ thuật chuyển sang phân biệt bằng tri thức, gu thẩm mỹ và khả năng hiểu đúng thứ mà số đông chưa được dạy để hiểu.

shared via nhtimes,

Cuốn sách Phục hưng dạy châu Âu tin vào tiến bộ

 

Trước khi Galileo dùng kính thiên văn, trước Newton, Boyle hay các cuộc cách mạng khoa học lớn, châu Âu bắt đầu thay đổi cách nhìn về chính mình. Cuối thế kỷ 16, thay vì xem hiện tại chỉ là cái bóng mờ của Hy Lạp – La Mã cổ đại, một số trí thức bắt đầu tin rằng thời đại này cũng có những phát minh và khám phá vượt xa người xưa. Cuốn Nova Reperta, xuất bản năm 1588, ghi lại khoảnh khắc tinh thần bằng 19 bản khắc về thế giới đang học cách nghĩ theo hướng tiến bộ.

Ý tưởng mới xuất hiện trước khoa học hiện đại

Năm 1588, Galileo vẫn chưa nhìn qua kính thiên văn. Sau nhiều thập niên, kính hiển vi, đồng hồ quả lắc, áp kế và máy bơm hơi nước mới xuất hiện. Lúc này, Francis Bacon mới là nghị sĩ trẻ bắt đầu viết về khoa học. Robert Boyle chưa ra đời, Isaac Newton còn cách thế giới hơn nửa thế kỷ.

Tuy nhiên, ngay trước bình minh của khoa học hiện đại, thay đổi âm thầm diễn ra trong trí tưởng tượng châu Âu. Các học giả bắt đầu nhìn thời đại không như bản sao kém hơn của cổ đại, mà như thế giới mới, giàu phát minh và khám phá.

Aristotle và Cicero có thể vĩ đại, nhưng họ không biết đến châu Mỹ, cũng không có la bàn, kỹ thuật hàng hải, in ấn, súng thần công hay nhiều công cụ đã làm thay đổi đời sống châu Âu cuối thời Phục hưng. Người hiện đại, ít nhất trong mắt một số trí thức khi đó, không chỉ học lại từ người xưa; họ phát minh ra những thứ người xưa không thể tưởng tượng.

Đây là mầm mống của “văn hóa tăng trưởng” – niềm tin rằng lịch sử có thể đi lên.

Nova Reperta: kể về tiến bộ bằng hình ảnh

Trong bối cảnh này, hai người Florence tạo ra Nova Reperta, thường được dịch là “những khám phá mới”. Cuốn sách gồm 19 bản khắc, mỗi bản tôn vinh một phát minh, khám phá hoặc quy trình tương đối mới với người châu Âu.

Tác phẩm do Johannes Stradanus, họa sĩ gốc Flemish từng học việc với Giorgio Vasari và làm việc cho gia tộc Medici, thiết kế. Người đồng hành với ông là Luigi Alamanni, trí thức văn chương thuộc gia đình Florence danh giá, đồng thời là bạn và người bảo trợ của Stradanus.

Thay vì viết luận văn dài về tiến bộ, Nova Reperta chọn cách thuyết phục bằng hình ảnh; cho người xem thấy thế giới đương thời khác cổ đại như thế nào: máy in, la bàn, súng, đồng hồ, chưng cất, cối xay, sơn dầu, chế biến đường, khai thác kim loại, xưởng thủ công, tàu thuyền và những vùng đất mới.

Đây là một trong những tác phẩm sớm nhất cổ vũ thái độ mới: hiện tại không chỉ suy tàn so với quá khứ; hiện tại có thể là nơi phát sinh cái mới.

Trang bìa như tuyên ngôn

Trang bìa của Nova Reperta là lời giới thiệu bằng biểu tượng. Phía trên bên trái là phụ nữ khỏa thân được che phủ khéo léo chỉ vào bản đồ châu Mỹ. Phía trên bên phải là ông già quay lưng rời khỏi trang, bên cạnh chiếc la bàn. Cả hai đều cầm biểu tượng ouroboros – con rắn tự cắn đuôi, tượng trưng cho vĩnh cửu.

Người phụ nữ là tương lai; ông già là quá khứ; hiện tại nằm giữa họ – nơi các khám phá đương thời xuất hiện.

Ở giữa trang là máy in và súng thần công, xung quanh là đồng hồ, thiết bị chưng cất và nhiều phát minh phân biệt đời sống hiện đại với cổ đại. Một số thứ không hẳn “mới” theo nghĩa tuyệt đối; có cái tồn tại nhiều thế kỷ hoặc được du nhập từ nền văn hóa khác. Tuy nhiên, điểm chung là chúng không đến từ di sản Hy Lạp – La Mã. Thông điệp là, người hiện đại có quyền tự hào về những gì thời đại mình tạo ra.

Châu Mỹ và cú sốc về thế giới mới

Cuốn sách mở đầu bằng cảnh Amerigo Vespucci đánh thức “America”, được nhân cách hóa thành phụ nữ đội mũ lông vũ, nằm trên võng. Xung quanh là những con vật lạ với người châu Âu như thú ăn kiến và lười. Phía sau có cả cảnh nướng chân người – chi tiết phản ánh trí tưởng tượng vừa tò mò, vừa định kiến của châu Âu về Tân Thế giới.

Bức tranh cho thấy châu Mỹ hiện lên cùng lúc như vùng đất kỳ lạ và nơi có con người. Đây là cú sốc trí tuệ lớn: nếu người xưa không biết đến phần khổng lồ của thế giới, thì họ không thể là giới hạn cuối cùng của hiểu biết.

Vậy nên, khám phá địa lý không chỉ mở ra tuyến hàng hải và thương mại; mà làm lung lay cảm giác rằng tri thức cổ đại hoàn tất mọi điều đáng biết.

Những xưởng làm việc đầy người và vật chất

Phần lớn các bản khắc còn lại đưa người xem vào các xưởng thủ công châu Âu: đúc súng, làm thuốc súng, xếp chữ và in sách, rèn sắt, giũa bánh răng đồng hồ, ép dầu ô liu, sửa giáp, chế biến đường, vận hành cối xay nước và cối xay gió.

Stradanus vẽ thế giới đầy lao động xã hội. Người trong tranh trông khỏe mạnh, có giày dép, bận rộn và hợp tác. Không gian sản xuất không tối tăm hay khổ sở, mà sôi động, có nhịp, có kỹ năng và có sự dư dả vật chất.

Ở cảnh chế biến đường, người này chặt mía, người khác cắt và chất lên giỏ, nhóm khác đưa mía tới cối xay nước, rồi ép, đun, rót siro vào khuôn và tạo thành các khối đường. Đây là phiên bản sinh động của phân công lao động, gần với điều Adam Smith sau này mô tả trong xưởng ghim, nhưng ngọt ngào và thị giác hơn.

Thông điệp không nằm ở phát minh đơn lẻ. Sức mạnh của tiến bộ xuất hiện khi nhiều kỹ thuật, nhiều công cụ và nhiều con người kết hợp với nhau.

Không phải sách hướng dẫn, mà là lời mời kinh ngạc

Nova Reperta không phải cẩm nang kỹ thuật; không chỉ người đọc cách xây đồng hồ, làm la bàn hay vận hành xưởng in từ đầu. Các hình ảnh giàu chi tiết nhưng nhằm giải trí, khơi tò mò và tạo cảm giác đắm chìm.

Cảnh cối xay nước, chim đậu trên mái, gà mổ hạt rơi; trong xưởng khắc in, cậu bé quay máy ép với vẻ chán chường. Chú chó ngủ dưới chân học giả tính toán cảnh về la bàn. Người xem được mời đi tìm bánh răng, dụng cụ, gương mặt tập trung, dáng đứng, động tác lao động và các chi tiết nhỏ hài hước.

Chính sự sống động làm cuốn sách hấp dẫn, khiến người xem cảm thấy tiến bộ đang diễn ra quanh mình.

Khi thế kỷ 20 mất đi niềm vui với phát minh

Điều thú vị là phiên bản nghệ thuật cùng tên năm 1999 lại có tinh thần gần như trái ngược. Thay vì xưởng làm việc nhộn nhịp và gương mặt con người, bản Nova Reperta hiện đại tập trung vào cầu, đường sắt, cảng, biển hiệu Times Square, vũ khí và hạ tầng lạnh lẽo: con người gần như biến mất; ao động trở nên vô hình; niềm vui trước phát minh được thay bằng suy tư u ám về tiêu dùng, quyền lực và khai thác môi trường.

Sự đối lập nói nhiều về văn hóa hiện đại. Cuối thế kỷ 16, các nghệ sĩ và trí thức có thể nhìn máy in, la bàn, cối xay, xưởng luyện kim và cảm thấy ngạc nhiên, biết ơn. Cuối thế kỷ 20, nhiều người lại nhìn hạ tầng và công nghệ bằng ánh mắt nghi ngờ, như dấu hiệu của tha hóa.

Cả hai thái độ đều có lý do. Tiến bộ có chi phí: thuộc địa, bạo lực, khai thác lao động, tàn phá môi trường. Song nếu chỉ còn hoài nghi, ta cũng đánh mất khả năng thấy những phát minh mở rộng đời sống con người.

Bài học từ cuốn sách 19 bản khắc

Nova Reperta quan trọng vì mang định kiến thời đại, có cái nhìn châu Âu trung tâm và không thấy hết giá trị của mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, Nova ghi lại khoảnh khắc hiếm: khi con người bắt đầu tin thời đại này có thể tạo ra thứ mới, thay vì chỉ sống dưới bóng quá khứ.

Niềm tin là điều kiện tinh thần của tăng trưởng. Trước khi có phòng thí nghiệm hiện đại, cách mạng khoa học hay công nghiệp hóa, cần có thay đổi sâu hơn: tin rằng tri thức chưa kết thúc, phát minh có thể tiếp tục, người hiện tại không bị kết án phải thấp hơn người xưa.

Cuốn sách nhỏ bằng hình ảnh giúp châu Âu tưởng tượng điều này. Sau bốn thế kỷ, giữa thời đại vừa hưởng lợi vừa mệt mỏi vì công nghệ, Nova Reperta vẫn nhắc, rằng tiến bộ không chỉ là máy móc mà còn là năng lực nhìn thế giới với sự tò mò, biết ơn và dũng khí rằng tương lai có thể khác hiện tại.

shared via wip,

Tập thể dục thế nào để kiểm soát đường huyết tốt hơn?

Ảnh: Jiaqi Wang

Với người bị tiểu đường, tiền tiểu đường hoặc kháng insulin, vận động không chỉ là lời khuyên chung chung về lối sống lành mạnh. Tập thể dục có thể giúp cơ bắp dùng glucose hiệu quả hơn, hạ đường huyết, cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ giảm cân; song không phải cách tập nào cũng giống nhau: cường độ, bài tập sức mạnh và thời điểm vận động sau bữa ăn có thể quyết định hiệu quả kiểm soát đường huyết.

Khi đường huyết trở thành nỗi lo phổ biến

Ngày càng nhiều người phải quan tâm đến đường huyết; riêng tại Mỹ, khoảng 38 triệu người mắc tiểu đường, và số người tiền tiểu đường còn nhiều hơn gấp đôi. Hàng triệu người khác có một dạng kháng insulin nào đó – tình trạng có thể khiến cơ thể mệt mỏi, dễ cáu, chóng mặt và ngày càng phổ biến khi tuổi tăng lên.

Nguyên nhân của tiểu đường rất phức tạp: di truyền, tiền sử gia đình, cân nặng, chế độ ăn và tuổi tác đều có vai trò. Tuy nhiên, có yếu tố mà mỗi người có thể chủ động thay đổi: vận động.

Các chuyên gia nhấn mạnh tập thể dục quan trọng không kém chế độ ăn trong phòng ngừa và điều trị kháng insulin, tiền tiểu đường và tiểu đường type 2; với nhiều người, vận động còn giúp giảm cân – bước thường có ý nghĩa lớn nhất trong việc đưa đường huyết về mức ổn định hơn.

Vì sao vận động giúp hạ đường huyết?

Khi tập thể dục, cơ bắp cần năng lượng; một phần năng lượng đó đến từ glucose trong máu. Vì vậy, trong lúc vận động, tế bào cơ có thể dùng glucose dễ dàng hơn, giúp đường huyết giảm trực tiếp.

Theo Dr. Donald Hensrud, chuyên gia y học dự phòng và dinh dưỡng, đồng thời là biên tập viên y khoa của The Mayo Clinic Diet, vận động có nhiều cơ chế riêng giúp cơ thể xử lý glucose tốt hơn. Không chỉ “đốt đường” trong lúc tập, tập luyện đều đặn còn cải thiện cách cơ thể sử dụng insulin.

Theo Dr. Gerald I. Shulman, giáo sư y học và sinh lý học tại Trường Y Yale, tập thể dục cũng có thể làm giảm mỡ quanh các cơ quan nội tạng – yếu tố nguy cơ quan trọng của tiểu đường và kháng insulin.

Nghiên cứu cho thấy tập luyện thường xuyên, đặc biệt là các bài cường độ cao ngắt quãng hoặc vận động liên tục ở mức vừa phải, có thể tạo khác biệt lớn. Ở một số nghiên cứu, tiền tiểu đường được đảo ngược ở gần 40% người tham gia, dù những thay đổi bền vững có thể cần nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Tập sức mạnh nên được ưu tiên

Đi bộ tốt cho tim mạch và là lựa chọn dễ bắt đầu; song, nếu mục tiêu là kiểm soát đường huyết, các nghiên cứu cho thấy hai kiểu tập đặc biệt hiệu quả: tập cường độ cao và tập sức mạnh.

Nghiên cứu gần đây cho thấy tập sức mạnh hiệu quả hơn đáng kể so với aerobic trong kiểm soát đường huyết ở người bị tiểu đường type 2. Dr. Shulman cho rằng điều này có thể cũng đúng với nhiều người khác đang lo ngại về đường huyết. Nguyên nhân ở chỗ cơ bắp là nơi tiêu thụ glucose lớn; càng nhiều khối cơ hoạt động tốt, cơ thể càng có “bể chứa” tốt hơn để xử lý đường trong máu. Cả aerobic lẫn tập sức mạnh đều giúp tạo thêm ty thể – các “nhà máy năng lượng” trong tế bào – nhưng tập tạ dường như nhỉnh hơn nếu người tập thật sự nỗ lực.

Tập sức mạnh đặc biệt quan trọng với người lớn tuổi. Kháng insulin và tiểu đường type 2 có thể đẩy nhanh quá trình mất cơ, mất sức mạnh vốn xảy ra tự nhiên theo tuổi, nhất là ở phụ nữ. Michael Joseph Gross, tác giả cuốn Stronger: The Untold Story of Muscles in Our Lives, lưu ý rằng đi bộ tốt, nhưng thường không đủ để xây dựng cơ bắp.

Tạ phải đủ nặng mới có tác dụng

Không phải cứ cầm tạ nhẹ là đủ; cách tập sức mạnh cũng quan trọng. Để hiệu quả hơn với đường huyết, mức tạ nên đủ nặng để cơ thể thấy thách thức.

Tổng quan hệ thống cho thấy nâng tạ ở mức khó giúp hạ đường huyết tốt hơn so với tập sức mạnh cường độ thấp. Điều này không có nghĩa người mới tập phải lao vào tạ nặng nguy hiểm. Tuy nhiên, nguyên tắc là bài tập cần tiến triển: tăng dần sức cản, số lần, số hiệp hoặc độ khó theo thời gian.

Các bài tập có thể gồm squat, deadlift nhẹ, đẩy ngực, kéo lưng, lunge, chống đẩy, kéo dây kháng lực hoặc dùng máy tập. Với người lớn tuổi hoặc có bệnh nền, nên bắt đầu dưới hướng dẫn của huấn luyện viên hoặc chuyên gia y tế để tránh chấn thương.

HIIT: ít thời gian, tác động mạnh

Bên cạnh tập sức mạnh, high-intensity interval training – tập cường độ cao ngắt quãng, thường gọi là HIIT – cũng được chứng minh đặc biệt hiệu quả với người tiền tiểu đường và tiểu đường type 2. HIIT thường gồm các đoạn vận động mạnh trong thời gian ngắn, xen kẽ nghỉ hoặc vận động nhẹ. Ví dụ: đi bộ nhanh hoặc đạp xe rất mạnh trong 30 giây, rồi chậm lại 1 – 2’, lặp lại nhiều vòng.

HIIT có ưu điểm là tạo áp lực chuyển hóa lớn trong thời gian ngắn, giúp cơ thể cải thiện khả năng xử lý glucose. Tuy nhiên, người mắc tiểu đường, bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc ít vận động lâu ngày không nên tự ý bắt đầu các buổi HIIT nặng. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi mạnh chế độ tập.

Lựa chọn thực tế là xen kẽ vài buổi tập sức mạnh mỗi tuần, kết hợp một số buổi vận động cường độ cao có kiểm soát, và duy trì đi bộ hoặc vận động nhẹ hằng ngày.

Tập lúc nào tốt nhất?

Với người không bị kháng insulin, thời điểm tập trong ngày không quá quan trọng; điều quan trọng nhất là tập đều.

Tuy nhiên, với người tiền tiểu đường hoặc tiểu đường type 2, nghiên cứu gợi ý tập vào buổi chiều có thể giúp giảm đường huyết tốt hơn; vì đường huyết dao động theo nhịp trong ngày, và càng về cuối ngày, cơ thể thường kém nhạy với insulin hơn. Vận động vào buổi chiều vì thế có thể giúp giảm nguy cơ tăng đường huyết.

Nguyên tắc thực tế khác: với người kháng insulin, thời điểm tốt để vận động là khoảng 30’ sau khi bắt đầu bữa ăn: đi bộ nhẹ, đạp xe nhẹ hoặc vận động vừa phải sau ăn có thể giúp hạn chế đường huyết tăng vọt.

Nếu lịch sinh hoạt chỉ cho phép tập buổi sáng, vẫn nên tập. Tuy nhiên, chuyên gia khuyên không nên ăn quá nhiều tinh bột trước đó; bữa sáng nhỏ với protein và carbohydrate lành mạnh như trái cây, rau hoặc ngũ cốc nguyên hạt sẽ hợp lý hơn.

Đừng để hai ngày liên tiếp không vận động

Các chuyên gia khuyến nghị nên tập ít nhất 3 ngày/tuần và không để quá 2 ngày liên tiếp không vận động. Với người có vấn đề đường huyết, sự đều đặn rất quan trọng vì tác dụng cải thiện độ nhạy insulin sau tập không kéo dài mãi.

Buổi tập tốt không thể bù cho cả tuần ngồi yên; cơ thể cần được nhắc thường xuyên rằng glucose trong máu có nơi để đi: vào cơ bắp đang hoạt động.

Điều này không nhất thiết đòi hỏi phòng gym đắt tiền. Lịch đơn giản có thể gồm tập sức mạnh 2 – 3 buổi mỗi tuần, đi bộ nhanh sau bữa ăn, thêm vài đoạn tăng tốc ngắn nếu sức khỏe cho phép, và giảm thời gian ngồi liên tục trong ngày.

Người mới mắc dễ đảo chiều hơn

Dr. Hensrud nhấn mạnh tiền tiểu đường và tiểu đường mới khởi phát thường đáp ứng với thay đổi lối sống tốt hơn các trường hợp kéo dài nhiều năm. Vì vậy, phát hiện sớm kháng insulin và hành động sớm rất quan trọng.

Với người mới được chẩn đoán, thông điệp không nên là bi quan. Ngược lại, họ vẫn có nhiều quyền kiểm soát. Giảm cân thông qua ăn uống hợp lý và tập thể dục đều đặn có thể tạo thay đổi lớn.

Tập thể dục không thay thế hoàn toàn thuốc hay các chỉ định y khoa; nhưng là loại “thuốc” mạnh, rẻ và có thêm nhiều lợi ích phụ: tim khỏe hơn, cơ bắp tốt hơn, ngủ ngon hơn, tâm trạng ổn hơn và cân nặng dễ kiểm soát hơn.

Đường huyết không chỉ nằm trên xét nghiệm máu; mà phản ánh cách cơ thể dùng năng lượng mỗi ngày. Một trong những cách hiệu quả nhất để dạy cơ thể dùng năng lượng tốt hơn là đứng dậy, vận động, nâng vật nặng vừa sức và biến cơ bắp thành đồng minh trong cuộc chiến chống kháng insulin.

shared via nytimes,