Vì sao những tòa nhà cổ thường đẹp hơn kiến trúc hiện đại?

Ảnh: DavidRBadger

Nhiều công trình hiện đại bị đánh giá kém hấp dẫn hơn những tòa nhà xây trước năm 1930, đặc biệt trước năm 1830. Giả thuyết phổ biến khẳng định sự khác biệt chỉ là ảo giác: những công trình cổ xấu xí đã bị phá bỏ, chỉ để lại các công trình đẹp nhất. Tuy nhiên khi đối chiếu ảnh tư liệu, bản đồ và những khu phố còn nguyên vẹn, thiên lệch sống sót không đủ giải thích vì sao kiến trúc cổ thường được đánh giá cao hơn kiến trúc mới.

Liệu chỉ những tòa nhà đẹp mới tồn tại?

Nhà cổ thường được định giá cao hơn dù đã tính đến vị trí, trái ngược phần lớn hàng hóa vốn mất giá theo thời gian. Năm 2019, trong cuộc khảo sát của Ủy ban Xây dựng Tốt hơn, Đẹp hơn thuộc chính phủ Anh, hàng trăm người được phỏng vấn đánh giá kiến trúc lịch sử cao hơn công trình đương đại.

Xuất hiện cách giải thích dựa vào thiên lệch sống sót: công trình đẹp được bảo tồn, công trình xấu bị phá bỏ. Chủ sở hữu đủ khả năng đầu tư vào thẩm mỹ thường chi tiền cho chất lượng xây dựng, giúp nhà tồn tại lâu hơn. Theo thời gian, những công trình còn lại khiến hậu thế nghĩ tất cả kiến trúc quá khứ đều đẹp.

Lập luận này gợi nhớ nghiên cứu của nhà thống kê Abraham Wald trong Thế chiến II. Khi quân đội Mỹ xem xét vết đạn trên những máy bay ném bom trở về, Wald chỉ ra dữ liệu bị bỏ sót ở những máy bay bị bắn rơi. Những vị trí ít vết đạn trên máy bay sống sót thực ra có thể là nơi cần gia cố nhất.

Bằng chứng từ ảnh và bản đồ lịch sử

Có hai nhóm bằng chứng quan trọng. Thứ nhất, tranh vẽ trước thế kỷ 19 và đặc biệt là ảnh chụp từ khoảng năm 1850 cho thấy nhiều công trình xuống cấp, nhưng hiếm công trình thực sự xấu xí. Khoảng 95.000 bức ảnh về nước Anh đầu thế kỷ 20 cho thấy số lượng lớn nhà cổ xấu không hề biến mất như giả thuyết dự đoán.

Thứ hai, nhiều đô thị châu Âu vẫn giữ được phần lớn kiến trúc thế kỷ 19. Paris, Amsterdam và các thành phố ở Nga còn nhiều khu phố nguyên vẹn. Tại Anh, chỉ phần thiểu số các công trình thời Victoria và Edward bị phá bỏ. Vì vậy, rất khó khẳng định những khu phố hiện còn tồn tại chỉ gồm nhóm nhỏ công trình đẹp nhất được chọn lọc qua thời gian.

Có ba nguyên nhân chính khiến nhà cổ biến mất: chiến tranh, tái phát triển trung tâm thương mại và phá bỏ khu ổ chuột. Chiến tranh phá hủy khoảng 5% số công trình hiện hữu năm 1939 tại Anh (nhiều hơn ở Đức, ít hơn tại phần lớn Tây Âu và không xảy ra ở Mỹ hay các quốc gia trung lập). Tuy nhiên, những thành phố không bị ném bom tại Bồ Đào Nha, Thụy Sĩ và Mỹ cũng hiếm nhà cổ xấu xí.

Tại các trung tâm thương mại như khu tài chính London, nhiều tòa nhà thời Victoria bị thay bằng công trình cao hơn. Dù kiến trúc nổi bật có xu hướng được giữ lại, đây vốn cũng là những khu vực được đầu tư mạnh nhất thế kỷ 19.

Việc xóa bỏ khu ổ chuột tạo ra thiên lệch rõ ràng hơn. Những khu như Gorbals ở Glasgow hay St Ebbes ở Oxford từng nghèo, đông đúc và thiếu vệ sinh. Nhưng ảnh tư liệu cho thấy kiến trúc ở đây thường giản dị thay vì xấu xí. Jericho tại Oxford – khu phố có kiểu nhà tương tự nhưng thoát khỏi phá dỡ, về sau trở thành nơi cư trú được ưa chuộng.

Kiến trúc trước năm 1850 có gì khác biệt?

Với công trình trước năm 1850, thiên lệch sống sót lớn hơn vì nhiều tòa nhà đã biến mất, trong khi tư liệu hình ảnh hạn chế. Tuy nhiên, một số thị trấn như Rothenburg ob der Tauber và khu Schnoor ở Bremen được bảo tồn gần như tình cờ: chiến tranh hoặc suy thoái kinh tế khiến khu vực nghèo đi, tránh được làn sóng tái phát triển. Nhà cửa tồn tại không phải vì được chọn lọc theo vẻ đẹp, nhưng phần lớn vẫn được đánh giá khá đẹp.

Ví dụ điển hình khác là khoảng 8.000 nhà thờ trung cổ tại Anh. Nhờ những biến động tôn giáo và sự tôn trọng kiến trúc về sau, khá ít nhà thờ bị phá bỏ. Dù không phải tất cả đều xuất sắc, rất khó tìm ra công trình thực sự xấu.

Ngoại lệ đáng kể nhất là nhà ở của người nghèo, đặc biệt tại nông thôn trước năm 1600 phần lớn đã biến mất. Những ngôi nhà này cách nhiệt kém, dễ cháy, kết cấu yếu và dễ bị sâu bọ xâm nhập. Song chất lượng sinh hoạt thấp không đồng nghĩa kiến trúc xấu: nhà tranh, nhà khung gỗ truyền thống vẫn có sức hấp dẫn thẩm mỹ riêng.

Tiến bộ kỹ thuật không đi kèm tiến bộ thẩm mỹ

Nhà ở hiện đại tốt hơn về kết cấu, cách nhiệt và điều kiện sinh hoạt. Dù vậy, tiến bộ kỹ thuật chưa chắc đi cùng tiến bộ thẩm mỹ.

Thiên lệch sống sót có ảnh hưởng, đặc biệt với kiến trúc rất cổ và nhà ở nghèo, nhưng không đủ giải thích sự khác biệt giữa nhà cũ và nhà mới. Khả năng còn lại chưa được kiểm chứng là mỗi thế hệ vốn có xu hướng đánh giá kiến trúc đương thời thấp hơn kiến trúc quá khứ. Vì vậy, kết luận vẫn mang tính điều kiện, nếu cảm nhận thẩm mỹ hiện nay phản ánh đúng chất lượng kiến trúc, những công trình xấu thực sự từng hiếm hơn, và tình trạng thẩm mỹ ngày càng kém hấp dẫn là hiện tượng có thật.

shared via works in progress, 

Vì sao thực phẩm bổ sung không còn đáng tin?

Rất nhiều người từng nhiệt tình ủng hộ thực phẩm bổ sung, thậm chí giới thiệu hàng loạt sản phẩm dựa trên nghiên cứu cá nhân, nhưng giờ đây niềm tin ấy dần đảo ngược. Chỉ 5 năm trước, danh sách khuyến nghị còn rất dài. Hiện tại, việc sử dụng đã chấm dứt hoàn toàn. Với người có chế độ ăn thông thường, thực phẩm bổ sung khó có cơ sở thuyết phục nếu không có lý do cụ thể, chẳng hạn kết quả xét nghiệm máu hoặc chỉ định của bác sĩ.

Từ niềm tin khoa học đến sự ám ảnh dinh dưỡng

Lập luận ban đầu khá hợp lý: chế độ ăn hiện đại không nhất thiết cung cấp tối ưu tất cả vi chất. Mức dinh dưỡng đủ để tránh thiếu hụt có thể thấp hơn mức cần thiết cho sức khỏe tốt nhất.

Từ đó hình thành phương pháp đánh giá ba tiêu chí: có cơ sở tiến hóa giải thích vì sao con người từng hấp thụ nhiều dưỡng chất hơn hiện nay; có cơ chế sinh học hợp lý; và có bằng chứng liên hệ tiêu thụ dưỡng chất với sức khỏe tốt, lý tưởng nhất là thử nghiệm chứng minh quan hệ nhân quả.

Danh sách sản phẩm gồm choline, vitamin K2, dầu cá chứa omega-3, mầm lúa mì giàu spermine và spermidine, cùng glycine – axit amin được quảng bá có thể cải thiện giấc ngủ.

Vitamin K2 là ví dụ điển hình. Chế độ ăn hiện đại ít gan, phô mai truyền thống và bơ từ bò ăn cỏ hơn trước. Vitamin này có thể giúp hạn chế vôi hóa động mạch. Các nghiên cứu quan sát ghi nhận người hấp thụ nhiều K2 thường khỏe mạnh hơn. Sự kết hợp giữa lập luận tiến hóa, cơ chế sinh học và bằng chứng nghiên cứu dẫn tới lựa chọn sản phẩm chứa hai dạng K2 là menaquinone-4 và menaquinone-7.

Tuy nhiên, đằng sau phương pháp tưởng như chặt chẽ ấy còn có sự say mê kiến thức dinh dưỡng khác thường. Với nhiều người từng trải qua nhiều chế độ ăn khắt khe, từ chỉ ăn trong khung 14–20 giờ, tránh hoàn toàn carbohydrate đến đếm calo liên tục, việc khám phá những quy tắc dinh dưỡng phức tạp giờ đây trở thành thú vui.

Khi nghiên cứu củng cố định kiến

Bước ngoặt đến từ việc nhận ra xu hướng tìm kiếm bằng chứng xác nhận giả thuyết bản thân yêu thích. Những lập luận càng độc đáo, càng tinh vi càng dễ tạo cảm giác nắm giữ kiến thức vượt khỏi hiểu biết thông thường.

Trào lưu dinh dưỡng của bác sĩ Ray Peat phơi bày rõ xu hướng này. Peat khuyến khích tiêu thụ đường, đặc biệt qua kem hoặc nước cam, để tăng tốc trao đổi chất, thậm chí sử dụng tuyến giáp bò sấy khô. Những lý thuyết khác thường trên cho thấy niềm say mê kiến thức dinh dưỡng có thể lớn hơn niềm tin vào hiệu quả sản phẩm.

Vấn đề sâu xa hơn nằm ở chất lượng nghiên cứu. Trước đây, giả thuyết được nhiều công trình ủng hộ thường được xem là đáng tin. Nhưng hàng loạt sai sót phương pháp, từ gian lận đến thao túng phân tích thống kê nhằm tạo kết quả có ý nghĩa, có thể khiến cả tập hợp nghiên cứu đưa ra kết luận sai, thậm chí đảo ngược chiều tác động thực tế.

Sự thay đổi nhận thức này dẫn tới đánh giá rất bi quan rằng khoảng 90% nghiên cứu gần như không có giá trị. Đây là sự tự đánh giá về độ tin cậy của bằng chứng, không phải tỷ lệ được xác lập cho toàn bộ nghiên cứu khoa học.

Phân tích của Milky Eggs càng củng cố sự hoài nghi: hàng chục nghiên cứu cùng ủng hộ không bảo đảm kết luận ấy đúng. Hiệu ứng chạy theo xu hướng có thể khiến sai lầm được lặp lại và khuếch đại.

Khi cơ chế hợp lý chưa đủ chứng minh hiệu quả

Glycine minh họa giới hạn này. Xuất hiện giả thuyết nhận định glycine kéo dài tuổi thọ thông qua cách ức chế tác động của methionine – axit amin khác, lên đường truyền tín hiệu trong tế bào. Nhưng khi bằng chứng còn yếu và thiếu nhất quán, rất khó chắc chắn việc bổ sung axit amin bất kỳ thực sự mang lại lợi ích thay vì gây tác động ngoài dự kiến.

Sự hoài nghi không đồng nghĩa phủ nhận tất cả thực phẩm bổ sung. Một số sản phẩm vẫn có thể hữu ích trong những hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, cơ chế sinh học hợp lý, câu chuyện tiến hóa hấp dẫn và nhiều nghiên cứu cùng chiều chưa đủ chứng minh lợi ích thực tế.

Stuart Ritchie – người từng liên tục nhấn mạnh phần lớn dưỡng chất bổ sung không cần thiết cuối cùng cũng bị cơ thể thải ra ngoài, trở thành tiếng nói được nhìn nhận lại. Từ niềm tin chế độ ăn cân bằng khó tối ưu tất cả vi chất, quan điểm chuyển sang yêu cầu bằng chứng trực tiếp và đáng tin cậy trước khi quyết định bổ sung bất kỳ dưỡng chất nào.

shared via works in progress, 

Du lịch Pháp giữa làn sóng biểu tình: Những điều cần biết

Thứ Hai, những người biểu tình đã chặn lối vào bảo tàng Louvre ở Paris. Các cuộc biểu tình nhằm ủng hộ giáo dục công lập và phản đối chi phí sinh hoạt đắt đỏ đã diễn ra tại một số thành phố của Pháp, bao gồm Marseille, Lille và Nice. Ảnh: Abdul Saboor

Làn sóng biểu tình phản đối chính phủ Pháp đã leo thang thành bạo lực tại Paris và nhiều thành phố lớn, khiến hàng nghìn người bị bắt giữ, giao thông gián đoạn và nhiều điểm tham quan phải đóng cửa. Trong khi đời sống tại phần lớn khu vực du lịch dần trở lại bình thường, những cuộc biểu tình mới đang được lên kế hoạch, đặt ra nhiều câu hỏi về sự an toàn của du khách.

Bạo loạn lan rộng tại các thành phố lớn

Các cuộc biểu tình bắt đầu từ tháng trước, chủ yếu do sinh viên tổ chức nhằm phản đối chất lượng giáo dục công và chi phí sinh hoạt. Ban đầu diễn ra ôn hòa, phong trào nhanh chóng leo thang thành đợt bạo loạn nghiêm trọng nhất tại Pháp trong nhiều thập kỷ.

Theo Bộ Nội vụ Pháp, hơn 2.000 người đã bị bắt và gần 1.000 cảnh sát bị thương. Người biểu tình đốt xe, tấn công các tòa nhà công quyền và phá hoại cửa hàng. Paris trở thành tâm điểm bất ổn. Những cuộc đụng độ lớn xảy ra tại quảng trường République, trong khi nhiều cửa hàng ở khu thương mại Les Halles bị cướp phá. Các quảng trường Bastille và Concorde cũng chứng kiến những cuộc đối đầu giữa cảnh sát và người biểu tình.

Tại Marseille, thành phố lớn thứ hai nước Pháp, người biểu tình xông vào tòa thị chính và phá hoại tài sản. Sau đó, chính quyền cấm tụ tập công cộng từ 12–20h. Lyon ghi nhận hàng chục nghìn người xuống đường, cùng vụ đốt phá văn phòng du lịch. Bordeaux, Lille, Calais và Limoges cũng chịu ảnh hưởng.

Paris có còn an toàn với du khách?

Dù tình hình căng thẳng, phần lớn Paris vẫn duy trì hoạt động bình thường. Sau những cuộc đụng độ cuối tuần, nhiều tuyến phố trung tâm được dọn dẹp. Người dân trở lại làm việc, quán cà phê đón khách và các công viên Luxembourg, Tuileries, Monceau vẫn yên bình.

Tuy nhiên, giới chức khuyến cáo du khách tránh khu vực biểu tình và theo dõi thông tin địa phương. Ngày 24/10, 31/10 và 5/11, các cuộc tuần hành tiếp theo dự kiến diễn ra. Phong trào Áo vàng kêu gọi tập trung tại quảng trường Bastille và République, dù thời gian và lộ trình cụ thể còn chờ cảnh sát phê duyệt.

Sophie Gacheny, hướng dẫn viên độc lập tại Paris, khuyên du khách ưu tiên khu Bờ Trái sông Seine, nơi thường ít chịu ảnh hưởng hơn. Bà cũng tránh tổ chức tour vào những ngày có biểu tình. Một số hướng dẫn viên khác cho biết hoạt động tham quan vẫn diễn ra thuận lợi tại những khu vực không có đụng độ.

Điểm tham quan và giao thông bị ảnh hưởng thế nào?

Phần lớn địa danh nổi tiếng, gồm tháp Eiffel và Khải Hoàn Môn, vẫn mở cửa. Tuy nhiên, chính quyền có thể đóng cửa đột xuất nếu đoàn biểu tình đi qua. Hôm thứ Hai, Bảo tàng Louvre đã phải ngừng đón khách khi người biểu tình chặn lối vào. Hiện bảo tàng chưa thông báo ngày mở cửa trở lại.

Cơ quan du lịch Paris Je T’Aime khuyến nghị du khách kiểm tra giờ hoạt động của các điểm tham quan trên trang web và ứng dụng chính thức. Giao thông cũng đối mặt nguy cơ gián đoạn. Ngày 5/11, các công đoàn Pháp kêu gọi tổng đình công toàn quốc, có thể ảnh hưởng đến đường sắt, giao thông công cộng và đường bộ.

Vào ngày biểu tình, cảnh sát thường đóng cửa các ga tàu điện ngầm nằm trên tuyến tuần hành, phong tỏa đường phố và điều chỉnh lịch xe buýt, xe điện. Theo luật Pháp, nhân viên giao thông phải thông báo đình công trước ít nhất 48h.

Lệnh giới nghiêm có ảnh hưởng đến khách du lịch?

Chính quyền đã áp dụng giới nghiêm tại một số khu vực thuộc Paris, Lille, Lyon và Nice. Ở Paris, các khu vực từng xảy ra bạo lực như République và Les Halles bị cấm tụ tập công cộng từ 20 giờ đến 6 giờ sáng. Một số địa bàn khác cũng chịu hạn chế đi lại ban đêm.

Cảnh sát thiết lập chốt kiểm tra quanh những khu vực giới nghiêm. Tuy nhiên, tình trạng hạn chế không áp dụng đồng đều trên toàn thành phố. Tại đại lộ Champs-Élysées, du khách vẫn mua sắm, đi dạo và sử dụng dịch vụ khách sạn như thường lệ.

Có nên hủy chuyến đi?

Với những người đã đặt vé máy bay và khách sạn, quyết định hủy chuyến cần cân nhắc kỹ điều khoản bảo hiểm. Phần lớn hợp đồng bảo hiểm du lịch thông thường không chi trả nếu khách tự hủy chuyến do bất ổn dân sự. Chỉ những hợp đồng cho phép hủy vì bất kỳ lý do nào, kèm điều kiện cụ thể, mới có khả năng hoàn trả chi phí.

Nhìn chung, Pháp chưa phải điểm đến mà mọi hoạt động du lịch đều bị đình trệ. Song, tình hình có thể thay đổi nhanh chóng khi các cuộc biểu tình tiếp diễn. Du khách nên kiểm tra thông báo của chính quyền, xác nhận lịch hoạt động của điểm tham quan và chuẩn bị phương án di chuyển thay thế trước mỗi ngày tham quan. Đặc biệt, cần tránh các khu vực tập trung đông người vào những ngày biểu tình đã được công bố.

shared via nytimes,

Những toa tàu triệu USD và sự trở lại của du lịch đường sắt xa xỉ

Tàu Missouri River Runner của Amtrak khởi hành từ St. Louis với ba toa xe tư nhân được nối ở phía đuôi. Những toa xe này thường được gọi là "private varnish".

Trước khi giới chính trị, ngôi sao và các ông trùm kinh doanh di chuyển bằng phi cơ riêng, toa tàu riêng từng là biểu tượng tối thượng của sự giàu có. Tại Mỹ, thị trường ấy gần như biến mất sau Thế chiến II, nhưng chưa hoàn toàn chết. Nhóm nhỏ chủ sở hữu vẫn bỏ hàng triệu USD để duy trì những toa tàu cổ, trong khi các doanh nghiệp mới tìm cách biến trải nghiệm đường sắt xa xỉ thành dịch vụ cho thuê. Đây là thị trường bé đến mức gần như vô hình trong doanh thu của Amtrak, nhưng lại cho thấy cách sự khan hiếm, hoài niệm và trải nghiệm có thể biến một công nghệ cũ thành hàng xa xỉ.

Khi toa tàu từng là “phi cơ riêng” của giới giàu

Trước thời đại hàng không tư nhân, những người quyền lực nhất nước Mỹ thường đi bằng toa tàu riêng.

Tổng thống Franklin D. Roosevelt có một toa được cải tạo đặc biệt trong Thế chiến II. Giáo hội Công giáo thậm chí cũng sở hữu toa riêng cho một hồng y tại Mỹ.

Thế kỷ 20, khi ô tô và hàng không thay đổi cách người Mỹ di chuyển, toa tàu riêng dần nhường chỗ cho máy bay cá nhân.

Ngày nay, loại hình này tồn tại chủ yếu nhờ chương trình toa tàu tư nhân của Amtrak. Chủ sở hữu trả phí để nối toa của mình vào các đoàn tàu chở khách thông thường.

Trong năm tài chính 2025, các toa tàu tư nhân đi tổng cộng khoảng 690.000 km, trên mạng lưới Amtrak và mang về khoảng 2,5 triệu USD, trong tổng doanh thu 3,9 tỷ USD của hãng đường sắt quốc gia Mỹ. Về tài chính, đây gần như chỉ là dấu chấm nhỏ. Với người sở hữu, đây lại là cách giữ lại một phần lịch sử đang biến mất.

Một toa tàu có thể trị giá 1 triệu USD

Patrick Henry, 74 tuổi, là một trong những người như vậy. Năm 2004, ông mua hai toa tàu với tổng giá 900.000 USD, đặt tên Warren R. Henry và Evelyn Henry theo tên cha mẹ. Sau đó ông bổ sung một toa Pullman sản xuất năm 1954 mang tên Santa Fe, theo tên hãng đường sắt nơi cha ông từng làm việc 41 năm.

Một toa tư nhân đủ tiêu chuẩn để lập tức chạy trên mạng Amtrak hiện thường có giá khoảng 1 triệu USD.

Nhưng giá mua mới chỉ là điểm khởi đầu. Riêng toa Warren R. Henry có mái vòm ngắm cảnh tiêu tốn khoảng 60.000 USD/năm để bảo dưỡng. Hai toa giường nằm còn lại tốn khoảng 40.000 USD/toa/năm. Đổi lại, hành khách có được trải nghiệm gần như không còn tồn tại trong giao thông đại chúng.

Các toa của Henry có phòng khách, phòng ăn, ghế da, cửa sổ lớn, phòng ngủ riêng và kết nối internet vệ tinh Starlink. Hai toa giường nằm có tổng cộng 12 phòng ngủ; một số phòng có nhà vệ sinh và phòng tắm riêng. Đây không phải cách nhanh nhất để đi từ nơi này sang nơi khác. Chính sự chậm rãi mới là sản phẩm.

Khi hành trình quan trọng hơn điểm đến

Năm 2020, Leonard Cherry, một doanh nhân Houston đã bán công ty cung ứng vật liệu và phá dỡ từng thuê tàu của Henry ba lần. Một chuyến kéo dài một tuần thường có giá khoảng 10.000 USD/người. Cherry ví trải nghiệm này với du thuyền.

Khách ngồi trong toa mái vòm, chơi bài, trò chuyện, ăn tối, nghe nhạc và ngắm cảnh thay vì tìm cách tới nơi càng nhanh càng tốt. Trong loại hình xa xỉ này, thời gian không phải chi phí cần cắt giảm mà trở thành một phần của giá trị.

Đây cũng là điều phân biệt toa tàu tư nhân với phi cơ riêng. Phi cơ riêng bán tốc độ, sự thuận tiện và quyền kiểm soát lịch trình. Tàu riêng bán không gian, nhịp điệu và trải nghiệm trên đường đi.

Thị trường đang cố bước ra khỏi giấy tờ

Những người muốn thuê toa tàu có thể liên hệ trực tiếp với chủ sở hữu hoặc thông qua Halloway, công ty được thành lập năm 2025 với tham vọng trở thành một kiểu “Airbnb của tàu tư nhân”.

Người sáng lập Mike Avena ban đầu muốn xây dựng dịch vụ tàu đêm tại Bắc Mỹ. Trong quá trình tìm toa tàu, ông phát hiện một ngành có tài sản giá trị nhưng cách kinh doanh vẫn rất thủ công.

Theo Avena, nhiều chủ toa vẫn vận hành “doanh nghiệp dựa trên giấy tờ” và gặp khó khăn trong việc tiếp cận thế hệ khách hàng trẻ hơn. Halloway hiện cho thuê một số toa tư nhân, đồng thời vận hành Napa Valley Wine Train và tuyến Head of the Lakes dọc hồ Superior.

Mô hình này cố giải quyết một bất cân xứng quen thuộc ở những thị trường ngách: tài sản đắt đỏ tồn tại nhưng khả năng tiếp cận khách hàng rất thấp. Số hóa đặt chỗ và tiếp thị có thể mở rộng nhu cầu mà không cần tăng số lượng toa.

2.750 USD/ngày chỉ để có toa tàu

Bill Gray, chủ tịch Hiệp hội Chủ toa tàu tư nhân Mỹ, sở hữu Blue Ridge Club và cho thuê thông qua Halloway.

Giá thuê toa khoảng 2.750 USD/ngày, chưa bao gồm phí Amtrak, thực phẩm và nhân viên phục vụ.

Gray chi khoảng 50.000 USD/năm để bảo dưỡng toa. Blue Ridge Club có sáu chỗ ngủ, phòng ăn chứa được 20 người và phòng khách dành cho tám người.

Một hành khách đã trả 5.500 USD cho chuyến đi tám ngày ngắm lá mùa thu qua New York và Vermont. Giá trị nằm ở khả năng tiếp cận những khung cảnh và thị trấn nhỏ mà hành trình hàng không không thể cung cấp. Đây là kinh tế học quen thuộc của du lịch trải nghiệm: khách không chỉ trả tiền cho phương tiện vận chuyển mà cho quyền tiếp cận hành trình khác biệt.

Hạ tầng chống lại thị trường

Nghịch lý là thị trường tàu tư nhân tồn tại nhờ Amtrak nhưng đồng thời ngày càng khó sống trên mạng lưới của chính Amtrak.

Hãng đường sắt quốc gia Mỹ ưu tiên tốc độ và đúng giờ. Những toa tư nhân cũ thường không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật của các đoàn tàu nhanh hơn.

Blue Ridge Club chỉ có thể chạy tối đa khoảng 177 km/h, do thiếu hệ thống phanh kép cần thiết cho thử nghiệm ở tốc độ cao hơn. Trong khi đó, tàu Amtrak ở vùng Đông Bắc thường chạy nhanh hơn mức này. Chi phí cũng tăng mạnh.

Từ ngày 1/10, chủ toa đạt chuẩn phải trả 3,05 USD/km để nối toa đầu tiên vào tàu Amtrak, và 2,35 USD/km cho mỗi toa bổ sung. Năm 2017, mức phí tương ứng chỉ khoảng 1,80 USD/km và 1,38 USD/km.

Không khó hiểu khi số toa đạt chuẩn Amtrak thuộc hiệp hội chủ toa tư nhân giảm từ 125 chiếc thập kỷ trước xuống còn khoảng 38 chiếc hiện nay.

Khi chi phí vận hành ăn mòn niềm đam mê

Một số chủ sở hữu đã bỏ cuộc. Năm 2006, Borden McGahee và chồng mua toa Dearing với giá 140.000 USD. Đến năm 2019, họ ngừng đưa toa đi xuyên nước Mỹ vì chi phí và hậu cần Amtrak ngày càng phức tạp.

Riêng phí đỗ toa tại Savannah đã lên tới 2.000 USD/tháng. Cuối cùng, toa tàu được chuyển sang phục vụ tuyến du lịch tại Georgia.

Amtrak cũng có lý do của mình. Việc nối toa tư nhân có thể mất tới một giờ. Trong phần lớn thời gian đó, hệ thống điều hòa, nhà vệ sinh, đèn, dịch vụ ăn uống và ổ cắm điện trên phần còn lại của đoàn tàu phải tạm ngừng. Hãng đã cắt sáu thành phố khỏi danh sách điểm có thể nối toa tư nhân, dù bổ sung thêm hai điểm mới tại California.

Với Amtrak, đây là bài toán hiệu quả vận hành. Với chủ toa, đây là rào cản cho thú chơi vốn đã đắt đỏ.

Hàng xa xỉ không nhất thiết phải mới

Điều khiến toa tàu tư nhân đáng chú ý không nằm ở quy mô thị trường. Ngược lại, giá trị của nó chính là việc không thể mở rộng dễ dàng.

Những toa cổ cần bảo dưỡng chuyên biệt. Số lượng đạt tiêu chuẩn ngày càng ít. Việc nối toa vào mạng lưới đường sắt phức tạp và đắt đỏ. Hành trình chậm hơn nhiều so với hàng không.

Theo logic của vận tải đại chúng, đây đều là bất lợi. Theo logic của hàng xa xỉ, chúng lại góp phần tạo ra sự khan hiếm.

Khi phi cơ riêng ngày càng trở thành biểu tượng quen thuộc của giới giàu, một toa Pullman từ giữa thế kỷ 20 mang lại thứ khác: lịch sử, không gian và cảm giác sở hữu một phần của thời đại đã qua.

Điều này lý giải vì sao một ngành tạo ra chỉ vài triệu USD doanh thu mỗi năm vẫn có thể duy trì những tài sản trị giá hàng triệu USD. Nó không cạnh tranh với hàng không về tốc độ mà cạnh tranh bằng ký ức và trải nghiệm.

Thị trường càng nhỏ càng có giá trị

Tương lai của đường sắt tư nhân Mỹ vẫn mong manh. Chi phí Amtrak tăng, số toa đạt chuẩn giảm và yêu cầu kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt. Để tồn tại, thị trường phải tìm được nhiều khách hàng mới đủ giàu và đủ hứng thú để trả hàng nghìn USD cho hành trình chậm hơn máy bay rất nhiều.

Những nền tảng như Halloway đang cố biến thú chơi của giới sưu tập thành dịch vụ xa xỉ dễ tiếp cận hơn. Nhưng có lẽ sức hấp dẫn lớn nhất của thị trường này lại nằm chính ở giới hạn của nó.

Trong thời đại mọi thứ đều được tối ưu cho tốc độ và quy mô, tàu tư nhân đi theo hướng ngược lại: ít hành khách, nhiều không gian, hành trình dài và chi phí cao. Đây là thứ khó trở thành thị trường đại chúng. Với hàng xa xỉ, đôi khi không thể trở thành đại chúng chính là lợi thế lớn nhất.

shared via nytimes,

Vì sao công chúng vẫn thích kiến trúc truyền thống?

Suốt gần một thế kỷ, kiến trúc hiện đại thống trị trường học, giải thưởng và các công trình công cộng. Tuy nhiên, khi được hỏi muốn nhìn thấy gì trong thành phố của mình, phần lớn người dân lại chọn kiến trúc truyền thống. Khoảng cách giữa thứ giới chuyên môn muốn xây và thứ công chúng muốn sống cùng đang ngày càng khó bỏ qua.

Cuộc cách mạng không được lòng số đông

Từ thập kỷ 1920, chủ nghĩa hiện đại làm thay đổi kiến trúc toàn cầu. Hoa văn, mặt đứng cầu kỳ và nhiều nguyên tắc thiết kế truyền thống nhường chỗ cho thép, bê tông, kính cùng những hình khối giản lược. Đến thập kỷ 1950, phong cách này đã chiếm vị trí thống trị và, dưới nhiều biến thể, vẫn định hình phần lớn kiến trúc ngày nay.

Tuy nhiên, vị thế nghề nghiệp không đồng nghĩa với sự yêu thích của công chúng. Năm 1940, sử gia kiến trúc Anh John Summerson, dù có thiện cảm với chủ nghĩa hiện đại, nhận xét rằng công chúng “không hiểu, sẽ không bao giờ hiểu và ghét nó như thuốc độc”. Năm 1977, nhà phê bình Wolf von Eckardt cũng cho rằng chủ nghĩa hiện đại “chưa bao giờ được ưa chuộng”.

Các khảo sát sau này cho thấy nhận xét ấy không hoàn toàn cảm tính. Từ thập kỷ 1990, khoảng 20 khảo sát thị hiếu kiến trúc có mẫu tương đối đại diện đã được thực hiện. Trong tất cả các nghiên cứu được tổng hợp, hơn 60% người tham gia chọn kiến trúc truyền thống; nhiều khảo sát ghi nhận tỷ lệ trên 85%. Sở thích này thay đổi rất ít theo tuổi, giới tính, chính trị, thu nhập hay quốc tịch.

Khi kiến trúc sư nhìn khác công chúng

Năm 1987, manh mối quan trọng xuất hiện. Khi ấy, David Halpern là sinh viên Cambridge, yêu cầu sinh viên đánh giá mức độ hấp dẫn của 12 khuôn mặt và 12 tòa nhà. Với khuôn mặt, các nhóm có đánh giá khá giống nhau. Nhưng với kiến trúc, sinh viên ngành kiến trúc lại có thị hiếu khác biệt rõ rệt, nhiều khi gần như đối lập với sinh viên các ngành khác.

Những nghiên cứu sau đó tại Canada, Anh và Chile tiếp tục ghi nhận khoảng cách này. Khảo sát năm 2008-2009 tại Évora, Bồ Đào Nha, cho thấy người không chuyên đánh giá tích cực khu nhà mang phong cách Địa Trung Hải, trong khi giới kiến trúc, quy hoạch và học thuật lại không thích. Ngược lại, một khối chung cư hiện đại được giới chuyên môn đánh giá cao nhưng công chúng chấm thấp.

Khoảng cách này đặt ra câu hỏi đáng chú ý: kiến trúc được giới nghề nghiệp tôn vinh có thực sự phản ánh thị hiếu của những người phải sống cùng nó mỗi ngày?

Công nghệ làm cuộc tranh luận rõ hơn

Các khảo sát cũ có một điểm yếu: hai bức ảnh đem so sánh thường khác nhau cả về góc chụp, ánh sáng, cây xanh hoặc giao thông. Vì thế, khó xác định người tham gia đang phản ứng với phong cách kiến trúc hay những yếu tố khác.

Công nghệ chỉnh sửa ảnh, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang khắc phục hạn chế này. Các nhà nghiên cứu có thể giữ nguyên quy mô, bối cảnh, thời tiết và góc nhìn, chỉ thay đổi phong cách của công trình. Nhờ vậy, các cuộc khảo sát mới ngày càng giống một thí nghiệm kiểm soát hơn.

Năm 2020, National Civic Art Society khảo sát người Mỹ với bảy cặp tòa nhà liên bang và tòa án. Trung bình 72% chọn thiết kế truyền thống. Khác biệt chính trị gần như không đáng kể: 70% người Dân chủ và 73% người Cộng hòa cùng nghiêng về phương án này. Ngay cả nhóm 18 – 34 tuổi cũng có 68% lựa chọn kiến trúc truyền thống.

Năm 2023, phương án cổ điển cho sân vận động rugby ở Bath thắng thiết kế hiện đại với tỷ lệ 74% – 26% tại Anh. Thế kỷ 19, với tuyến đường sắt cao tốc HS2, cầu cạn ốp gạch đỏ gợi lại kiến trúc đường sắt được 69% người tham gia lựa chọn, so với 28% cho phương án bê tông hiện đại.

Năm 2025, hơn 2.000 người Anh được hỏi về thư viện mới của Christ’s College, Cambridge. Có 71% thích phương án Gothic truyền thống, trong khi chỉ 21% chọn thiết kế hiện đại của Grafton Architects. Trong khảo sát khác với 3.130 người về dự án Marks & Spencer ở London, phương án giữ và mở rộng mặt đứng lịch sử nhận 79% ủng hộ, so với 17% cho thiết kế hiện đại.

Nghịch lý cung – cầu của kiến trúc

Xu hướng tương tự xuất hiện tại Hà Lan. Năm 2025, tổ chức The Aesthetic City sử dụng AI để tạo phiên bản truyền thống từ chính ảnh các tòa nhà hiện đại, giữ gần như nguyên vẹn quy mô, bối cảnh và thời tiết. Trong tám cặp hình ảnh, tỷ lệ chọn kiến trúc truyền thống dao động từ 67% đến 92%, trung bình 82%.

Dữ liệu hiện tại vẫn chưa đủ để kết luận mọi thiết kế truyền thống đều hấp dẫn hơn mọi thiết kế hiện đại. Số khảo sát được kiểm soát chặt còn hạn chế và tập trung chủ yếu tại Anh, Mỹ và Hà Lan. Nhưng kết quả hiện có khá nhất quán: khoảng 70 – 90% công chúng có xu hướng thích kiến trúc truyền thống.

Điều đáng chú ý nằm ở phía cung. Hầu hết trường kiến trúc trên thế giới chủ yếu giảng dạy các trường phái hiện đại, còn hơn 99% kiến trúc sư được ước tính hành nghề gần như hoàn toàn trong khuôn khổ này. Thập niên 1950, công trình công cộng mới theo phong cách truyền thống gần như biến mất tại Anh.

Trong nhiều ngành kinh doanh, khoảng cách lớn giữa sản phẩm được cung cấp và thị hiếu của khách hàng thường tạo áp lực thay đổi. Dường như kiến trúc là ngoại lệ: những gì phần lớn công chúng cho rằng họ muốn vẫn khác với những gì các thành phố tiếp tục xây dựng.

shared via worksinprogress,

Route 66 và giấc mơ Mỹ của du khách châu Âu

Với nhiều du khách, Bến tàu Santa Monica là điểm kết thúc mang ý nghĩa tinh thần cho hành trình dọc theo Route 66. Ảnh: Philip Cheung.

Khi con đường trở thành biểu tượng

Lúc 8h sáng, tại bãi đỗ xe của khách sạn Best Western ở ngoại ô St. Louis, Wolfgang Werz nhìn đồng hồ, thổi còi và tập hợp nhóm. Trước mặt ông là hơn chục du khách Đức và Thụy Sĩ, phần lớn ở tuổi trung niên, mặc áo da, đi bốt, chuẩn bị lên những chiếc Harley Davidson để tiếp tục hành trình trên Route 66.

Ngày hôm đó, họ sẽ chạy khoảng 320 km qua Missouri, dừng ở Wagon Wheel Motel, chiếc ghế bập bênh khổng lồ tại Fanning, cầu Devil’s Elbow, cửa hàng kẹo Redmon’s, tới Springfield, nơi được xem là quê hương của tuyến đường mang biệt danh “Phố chính của nước Mỹ”.

Werz, 67 tuổi, cựu huấn luyện viên trượt tuyết đến từ Tübingen, Đức, đã thuộc lòng nhịp điệu ấy. Đây là ngày thứ ba trong chuyến đi hai tuần, dài khoảng 4.000 km, từ Chicago tới Santa Monica, California. Trước khi cả đoàn nổ máy, ông hô câu quen thuộc: “Let’s go get your kicks”, lời gợi nhắc bài hát nổi tiếng về Route 66.

Cơn sốt trăm năm

Năm nay, Route 66, con đường được John Steinbeck gọi là “Mother Road” trong Chùm nho phẫn nộ, bước sang tuổi 100. Dọc tuyến đường, các nhà nghỉ, quán ăn, trạm xăng và cửa hàng lưu niệm đã sửa biển đèn neon, làm mới thực đơn và chất đầy hàng kỷ niệm để đón lượng khách tăng thêm.

Không có vé vào cửa Route 66 nên rất khó biết chính xác con đường này thu hút bao nhiêu khách. Năm 2011, nghiên cứu của Đại học Rutgers ước tính chi tiêu hằng năm dọc tuyến đạt khoảng 132 triệu USD. Năm kỷ niệm 100 tuổi, các chuyên gia địa phương dự báo con số này sẽ cao hơn đáng kể. Với những thị trấn nhỏ, đây là nguồn thu rất quan trọng.

Du khách quốc tế là nhóm chi tiêu lớn. Theo một số ước tính, hơn 1/3 khách đến từ nước ngoài. Ở châu Âu, Nam Mỹ, Nhật Bản, Úc và nhiều nơi khác đều có các hội yêu Route 66. Chủ cửa hàng nói khách quốc tế thường ở lâu hơn, mua nhiều hơn và dành thời gian hơn so với nhiều khách Mỹ.

Tại Fanning 66 Outpost ở Missouri, đồng chủ sở hữu Jennifer Brennan cho biết doanh số mùa hè tăng khoảng 50%. Nam châm, vòng tay, lọ muối tiêu và đồ lưu niệm bán rất chạy. Riêng trong một ngày, 120 tay lái quốc tế đã ghé qua. Một thành viên trong đoàn của Werz mua tới 16 áo phông trước khi tới Arizona. Một cặp vợ chồng Đức chi khoảng 10.000 USD mỗi người cho chuyến đi, gồm vé máy bay và tiền thuê mô tô.

Nước Mỹ trong trí tưởng tượng

Dù vậy, đây không phải thời điểm dễ dàng cho du khách quốc tế tới Mỹ. Một số khách hủy chuyến vì lo ngại không khí chính trị. Đồng USD mạnh, giá xăng, vé máy bay và bảo hiểm du lịch tăng cũng khiến hành trình đắt đỏ hơn.

Tuy nhiên, trên Route 66, chính trị dường như lùi lại phía sau. Du khách không muốn bước vào các tranh luận mà họ không có nhiều lợi ích trực tiếp. Chủ quán và nhà hàng cũng tránh bày tỏ quan điểm để không làm phật lòng khách. Với Werz, mọi quốc gia đều có vấn đề, tổng thống đến rồi đi, Route 66 vẫn ở đó.

Điều kéo nhiều người châu Âu tới đây là hình ảnh nước Mỹ họ từng lớn lên cùng: phim cao bồi, xe cổ, quán ăn ven đường, biển neon, trạm xăng, những thị trấn nhỏ và cảm giác tự do trên xa lộ. Tuổi thơ Werz gắn với Lassie, Bonanza và phim John Wayne. Trên hai cánh tay ông có hình xăm Route 66.

Với nhiều người, Route 66 không đơn thuần là đường. Roberto Rossi – người điều hành hội Route 66 tại Ý gọi con đường này là “gia đình bắt đầu ở Chicago và kết thúc tại bến tàu Santa Monica”.

Hoài niệm không dành cho tất cả

Route 66 từng là đường xuyên Mỹ của người rời vùng Dust Bowl, binh sĩ đi làm nhiệm vụ và các gia đình chuyển tới miền Tây. Sau này, khi hệ thống xa lộ liên bang mở rộng, nhiều thị trấn bị bỏ lại phía sau. Năm 1985, tuyến đường bị loại khỏi hệ thống liên bang.

Không lâu sau, Angel Delgadillo – thợ cắt tóc ở Seligman, Arizona, giúp lập Historic Route 66 Association, vận động dựng biển “Historic Route 66” để kéo khách trở lại. Chiến lược này thành công. Hàng nghìn người muốn tìm lại thời bản đồ giấy, xe station wagon và trạm xăng phục vụ tận nơi đã quay về.

Song, hoài niệm cũng có mặt tối. Ở những đoạn từng chịu luật Jim Crow, người da màu không được chào đón tại nhiều cơ sở. Threatt Filling Station gần Oklahoma City, một trong số ít trạm xăng do người da đen làm chủ trên Route 66, nhắc rằng với du khách da trắng và du khách da đen, trải nghiệm trên cùng con đường từng rất khác nhau.

Con đường không còn, ký ức vẫn sống

Ngày nay, Route 66 được làm mới bằng phim Cars, mạng xã hội, tranh tường, biển neon và các quán ăn biết biến mình thành điểm chụp ảnh. Ở Amarillo, Texas, Big Texan Steak Ranch livestream khách thử ăn hết miếng bít tết khoảng 2 kg trong một giờ để được miễn phí.

Điểm kết thúc chính thức của Route 66 nằm ở giao lộ Lincoln và Olympic tại Santa Monica. Tuy nhiên, với nhiều người, hành trình thật sự khép lại ở bến tàu cách đó khoảng 1,6 km, nơi Ian Bowen bán chứng nhận hoàn thành chuyến đi với giá 10 USD.

Tấm giấy ấy có thể hơi sến. Nhưng với những người vừa đi qua hàng nghìn kilomet, nó giữ lại cảm giác rằng họ đã chạm vào một phần nước Mỹ. Như một nhà sử học nói, Route 66 là con người. Đây là xa lộ thậm chí không còn tồn tại đầy đủ, nhưng vẫn tiếp tục sống trong ký ức, hàng quán, đồ lưu niệm và những chuyến đi mà nhiều người tin rằng đời này phải thử một lần.

shared via nytimes,

Vì sao kiến trúc hiện đại ít hoa văn hơn?

Nhà Thờ phượng Bahá’í tại Wilmette, Illinois (1912–1953). Hệ thống trang trí độc đáo của công trình này được làm hoàn toàn bằng bê tông đúc sẵn.

Thay đổi lớn trên gương mặt đô thị

Trước thế kỷ 20, hoa văn gần như hiện diện ở mọi nền kiến trúc. Đền đài, cung điện, nhà thờ, công trình công cộng, cầu, nhà máy, kho hàng, trạm điện, pháo đài hay văn phòng đều có chi tiết trang trí. Đây có thể là đầu cột, phù điêu, hoa văn gạch, đường gờ, họa tiết cửa sổ, tượng nhỏ hoặc những chi tiết không hoàn toàn cần thiết về mặt kết cấu nhưng làm công trình có vẻ đẹp riêng.

Sau Thế chiến II, điều này thay đổi mạnh. Lần đầu tiên trong lịch sử, nhiều công trình quan trọng được xây gần như không có hoa văn. Tòa nhà chính phủ, trụ sở doanh nghiệp, trường học, bảo tàng hay khu văn phòng trở nên phẳng hơn, đơn giản hơn, khắc khổ hơn. Người ủng hộ gọi đó là trung thực, hiện đại, phù hợp thời đại máy móc. Người phản đối xem đây là sự nghèo nàn của thẩm mỹ đô thị.

Câu hỏi quan trọng là, vì sao hoa văn biến mất?

Lý giải quen thuộc: Lao động quá đắt

Cách giải thích phổ biến nói rằng kiến trúc hiện đại ít trang trí vì chi phí lao động tăng. Hoa văn thường đòi hỏi tay nghề cao, nhiều thời gian và nhiều công đoạn thủ công. Khi tiền công rẻ, thợ chạm đá, thợ mộc, thợ đúc có thể tạo ra chi tiết cầu kỳ với chi phí chấp nhận được. Tuy nhiên, khi kinh tế hiện đại làm năng suất trong các ngành khác tăng lên, những người thợ ấy có thể kiếm nhiều tiền hơn ở nơi khác. Muốn giữ họ làm hoa văn, chủ đầu tư phải trả lương cao hơn, khiến trang trí kiến trúc trở nên đắt đỏ.

Lập luận này nghe hợp lý. Trong kinh tế học, điều này gần với hiện tượng “căn bệnh chi phí Baumol”: các ngành khó tăng năng suất, như biểu diễn nhạc sống hay lao động thủ công, trở nên tương đối đắt hơn khi phần còn lại của nền kinh tế tiến bộ. Theo cách nhìn này, kiến trúc nhiều hoa văn là sản phẩm của thời đại thủ công, kiến trúc trơn, ít chi tiết là kết quả gần như tất yếu của thời đại công nghiệp.

Cách giải thích ấy hấp dẫn mà sai phần lớn.

Công nghệ từng làm hoa văn rẻ hơn

Thực tế, công nghệ hiện đại không chỉ làm tăng chi phí tương đối của lao động. Nó còn làm giảm mạnh lượng lao động cần để tạo ra hoa văn. Ngay từ trước thời hiện đại, nhiều công trình đã không hoàn toàn dựa vào nghệ nhân chạm tay từng chi tiết. Các kiến trúc sư vẽ mẫu, thợ mô hình tạo bản đất sét hoặc thạch cao, nhiều người khác sao chép sang đá, gỗ hoặc vật liệu đúc. Nói cách khác, việc sao chép cơ học đã tồn tại từ lâu.

Đến thế kỷ 19 và 20, sản xuất hoa văn còn được cách mạng hóa. Máy tiện, máy phay chạy bằng hơi nước giúp tạo các chi tiết gỗ trong vài giây thay vì nhiều giờ. Ở Mỹ, nơi quy định phòng cháy không cấm gỗ ngoại thất nghiêm như châu Âu, hoa văn gỗ bùng nổ trên nhiều ngôi nhà cuối thế kỷ 19.

Vật liệu mới cũng mở rộng khả năng trang trí. Sắt đúc rẻ hơn, được dùng nhiều trên mặt tiền công trình. Đá đúc có thể tạo ra chi tiết giống đá tự nhiên với chi phí thấp hơn nhiều. Kiến trúc đất nung cũng được sản xuất hàng loạt và vận chuyển qua mạng lưới đường sắt đang mở rộng.

Khi giao thông rẻ hơn, thị trường cho hoa văn lớn hơn. Một nhà máy có thể bán sản phẩm cho cả vùng, thậm chí cả quốc gia. Các tòa nhà lớn, đặc biệt là nhà chọc trời đầu thế kỷ 20, cũng tạo ra quy mô đủ lớn để sản xuất hoa văn theo mẫu riêng mà vẫn tiết kiệm.

Hoa văn từng được dân chủ hóa

Bằng chứng rõ nhất nằm trên phố cổ của nhiều thành phố châu Âu và Mỹ. Kiến trúc bình dân thế kỷ 17, 18 thường khá giản dị, hoa văn phức tạp chủ yếu dành cho nhà giàu và công trình quyền lực. Tuy nhiên, ở các khu xây dựng thế kỷ 19, hoa văn lan xuống cả nhà ở của tầng lớp trung lưu và lao động. Mặt tiền trát vữa, gạch trang trí, đất nung, gỗ đục, lan can sắt.

Nói cách khác, công nghệ không giết hoa văn. Trong giai đoạn dài, nó làm hoa văn rẻ hơn và phổ biến hơn. Vẻ đẹp từng thuộc về cung điện, nhà thờ và tầng lớp thống trị bắt đầu bước vào nhà ở bình dân.

Điều này cũng giải thích vì sao đến nay hoa văn vẫn còn bám lại ở nhà ở đại chúng. Nhiều căn nhà xây mới vẫn dùng cửa pano, gờ chỉ, mái giả cổ, gạch trang trí hoặc chi tiết mô phỏng truyền thống. Nếu hoa văn thật sự biến mất vì quá đắt, nó lẽ ra phải biến mất trước tiên ở phân khúc rẻ. Trên thực tế, hoa văn biến mất mạnh nhất ở công trình công quyền, trụ sở doanh nghiệp và kiến trúc tinh hoa.

Vấn đề là thị hiếu, không phải định mệnh công nghệ

Sự suy tàn của hoa văn chủ yếu đến từ lựa chọn văn hóa. Trong nửa đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa hiện đại lan rộng trong nghệ thuật, văn chương, âm nhạc và kiến trúc. Nhiều kiến trúc sư hiện đại nghi ngờ hoa văn, xem đây là giả tạo, lỗi thời hoặc không trung thực với vật liệu và kết cấu. Các chính phủ, tập đoàn và giới tinh hoa dần tiếp nhận cách nhìn ấy.

Nếu nhu cầu với hoa văn vẫn giữ nguyên, công nghệ có thể đã tạo ra lịch sử khác. Trung tâm thành phố hiện đại vẫn rực rỡ chi tiết, dùng gỗ, kính, thạch cao, đất nung, đá đúc, bê tông đúc sẵn hoặc sợi thủy tinh. Hoa văn có thể thay đổi vật liệu và phương pháp sản xuất, nhưng không nhất thiết phải biến mất.

Vì vậy, kiến trúc trơn nhẵn hôm nay không phải kết quả tất yếu của tiến bộ. Đây là lựa chọn thẩm mỹ của thời đại. Nếu đã là lựa chọn, con người vẫn có thể chọn khác.

shared via nytimes,