Vì sao công chúng vẫn thích kiến trúc truyền thống?

Suốt gần một thế kỷ, kiến trúc hiện đại thống trị trường học, giải thưởng và các công trình công cộng. Tuy nhiên, khi được hỏi muốn nhìn thấy gì trong thành phố của mình, phần lớn người dân lại chọn kiến trúc truyền thống. Khoảng cách giữa thứ giới chuyên môn muốn xây và thứ công chúng muốn sống cùng đang ngày càng khó bỏ qua.

Cuộc cách mạng không được lòng số đông

Từ thập kỷ 1920, chủ nghĩa hiện đại làm thay đổi kiến trúc toàn cầu. Hoa văn, mặt đứng cầu kỳ và nhiều nguyên tắc thiết kế truyền thống nhường chỗ cho thép, bê tông, kính cùng những hình khối giản lược. Đến thập kỷ 1950, phong cách này đã chiếm vị trí thống trị và, dưới nhiều biến thể, vẫn định hình phần lớn kiến trúc ngày nay.

Tuy nhiên, vị thế nghề nghiệp không đồng nghĩa với sự yêu thích của công chúng. Năm 1940, sử gia kiến trúc Anh John Summerson, dù có thiện cảm với chủ nghĩa hiện đại, nhận xét rằng công chúng “không hiểu, sẽ không bao giờ hiểu và ghét nó như thuốc độc”. Năm 1977, nhà phê bình Wolf von Eckardt cũng cho rằng chủ nghĩa hiện đại “chưa bao giờ được ưa chuộng”.

Các khảo sát sau này cho thấy nhận xét ấy không hoàn toàn cảm tính. Từ thập kỷ 1990, khoảng 20 khảo sát thị hiếu kiến trúc có mẫu tương đối đại diện đã được thực hiện. Trong tất cả các nghiên cứu được tổng hợp, hơn 60% người tham gia chọn kiến trúc truyền thống; nhiều khảo sát ghi nhận tỷ lệ trên 85%. Sở thích này thay đổi rất ít theo tuổi, giới tính, chính trị, thu nhập hay quốc tịch.

Khi kiến trúc sư nhìn khác công chúng

Năm 1987, manh mối quan trọng xuất hiện. Khi ấy, David Halpern là sinh viên Cambridge, yêu cầu sinh viên đánh giá mức độ hấp dẫn của 12 khuôn mặt và 12 tòa nhà. Với khuôn mặt, các nhóm có đánh giá khá giống nhau. Nhưng với kiến trúc, sinh viên ngành kiến trúc lại có thị hiếu khác biệt rõ rệt, nhiều khi gần như đối lập với sinh viên các ngành khác.

Những nghiên cứu sau đó tại Canada, Anh và Chile tiếp tục ghi nhận khoảng cách này. Khảo sát năm 2008-2009 tại Évora, Bồ Đào Nha, cho thấy người không chuyên đánh giá tích cực khu nhà mang phong cách Địa Trung Hải, trong khi giới kiến trúc, quy hoạch và học thuật lại không thích. Ngược lại, một khối chung cư hiện đại được giới chuyên môn đánh giá cao nhưng công chúng chấm thấp.

Khoảng cách này đặt ra câu hỏi đáng chú ý: kiến trúc được giới nghề nghiệp tôn vinh có thực sự phản ánh thị hiếu của những người phải sống cùng nó mỗi ngày?

Công nghệ làm cuộc tranh luận rõ hơn

Các khảo sát cũ có một điểm yếu: hai bức ảnh đem so sánh thường khác nhau cả về góc chụp, ánh sáng, cây xanh hoặc giao thông. Vì thế, khó xác định người tham gia đang phản ứng với phong cách kiến trúc hay những yếu tố khác.

Công nghệ chỉnh sửa ảnh, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang khắc phục hạn chế này. Các nhà nghiên cứu có thể giữ nguyên quy mô, bối cảnh, thời tiết và góc nhìn, chỉ thay đổi phong cách của công trình. Nhờ vậy, các cuộc khảo sát mới ngày càng giống một thí nghiệm kiểm soát hơn.

Năm 2020, National Civic Art Society khảo sát người Mỹ với bảy cặp tòa nhà liên bang và tòa án. Trung bình 72% chọn thiết kế truyền thống. Khác biệt chính trị gần như không đáng kể: 70% người Dân chủ và 73% người Cộng hòa cùng nghiêng về phương án này. Ngay cả nhóm 18 – 34 tuổi cũng có 68% lựa chọn kiến trúc truyền thống.

Năm 2023, phương án cổ điển cho sân vận động rugby ở Bath thắng thiết kế hiện đại với tỷ lệ 74% – 26% tại Anh. Thế kỷ 19, với tuyến đường sắt cao tốc HS2, cầu cạn ốp gạch đỏ gợi lại kiến trúc đường sắt được 69% người tham gia lựa chọn, so với 28% cho phương án bê tông hiện đại.

Năm 2025, hơn 2.000 người Anh được hỏi về thư viện mới của Christ’s College, Cambridge. Có 71% thích phương án Gothic truyền thống, trong khi chỉ 21% chọn thiết kế hiện đại của Grafton Architects. Trong khảo sát khác với 3.130 người về dự án Marks & Spencer ở London, phương án giữ và mở rộng mặt đứng lịch sử nhận 79% ủng hộ, so với 17% cho thiết kế hiện đại.

Nghịch lý cung – cầu của kiến trúc

Xu hướng tương tự xuất hiện tại Hà Lan. Năm 2025, tổ chức The Aesthetic City sử dụng AI để tạo phiên bản truyền thống từ chính ảnh các tòa nhà hiện đại, giữ gần như nguyên vẹn quy mô, bối cảnh và thời tiết. Trong tám cặp hình ảnh, tỷ lệ chọn kiến trúc truyền thống dao động từ 67% đến 92%, trung bình 82%.

Dữ liệu hiện tại vẫn chưa đủ để kết luận mọi thiết kế truyền thống đều hấp dẫn hơn mọi thiết kế hiện đại. Số khảo sát được kiểm soát chặt còn hạn chế và tập trung chủ yếu tại Anh, Mỹ và Hà Lan. Nhưng kết quả hiện có khá nhất quán: khoảng 70 – 90% công chúng có xu hướng thích kiến trúc truyền thống.

Điều đáng chú ý nằm ở phía cung. Hầu hết trường kiến trúc trên thế giới chủ yếu giảng dạy các trường phái hiện đại, còn hơn 99% kiến trúc sư được ước tính hành nghề gần như hoàn toàn trong khuôn khổ này. Thập niên 1950, công trình công cộng mới theo phong cách truyền thống gần như biến mất tại Anh.

Trong nhiều ngành kinh doanh, khoảng cách lớn giữa sản phẩm được cung cấp và thị hiếu của khách hàng thường tạo áp lực thay đổi. Dường như kiến trúc là ngoại lệ: những gì phần lớn công chúng cho rằng họ muốn vẫn khác với những gì các thành phố tiếp tục xây dựng.

shared via worksinprogress,

Route 66 và giấc mơ Mỹ của du khách châu Âu

Với nhiều du khách, Bến tàu Santa Monica là điểm kết thúc mang ý nghĩa tinh thần cho hành trình dọc theo Route 66. Ảnh: Philip Cheung.

Khi con đường trở thành biểu tượng

Lúc 8h sáng, tại bãi đỗ xe của khách sạn Best Western ở ngoại ô St. Louis, Wolfgang Werz nhìn đồng hồ, thổi còi và tập hợp nhóm. Trước mặt ông là hơn chục du khách Đức và Thụy Sĩ, phần lớn ở tuổi trung niên, mặc áo da, đi bốt, chuẩn bị lên những chiếc Harley Davidson để tiếp tục hành trình trên Route 66.

Ngày hôm đó, họ sẽ chạy khoảng 320 km qua Missouri, dừng ở Wagon Wheel Motel, chiếc ghế bập bênh khổng lồ tại Fanning, cầu Devil’s Elbow, cửa hàng kẹo Redmon’s, tới Springfield, nơi được xem là quê hương của tuyến đường mang biệt danh “Phố chính của nước Mỹ”.

Werz, 67 tuổi, cựu huấn luyện viên trượt tuyết đến từ Tübingen, Đức, đã thuộc lòng nhịp điệu ấy. Đây là ngày thứ ba trong chuyến đi hai tuần, dài khoảng 4.000 km, từ Chicago tới Santa Monica, California. Trước khi cả đoàn nổ máy, ông hô câu quen thuộc: “Let’s go get your kicks”, lời gợi nhắc bài hát nổi tiếng về Route 66.

Cơn sốt trăm năm

Năm nay, Route 66, con đường được John Steinbeck gọi là “Mother Road” trong Chùm nho phẫn nộ, bước sang tuổi 100. Dọc tuyến đường, các nhà nghỉ, quán ăn, trạm xăng và cửa hàng lưu niệm đã sửa biển đèn neon, làm mới thực đơn và chất đầy hàng kỷ niệm để đón lượng khách tăng thêm.

Không có vé vào cửa Route 66 nên rất khó biết chính xác con đường này thu hút bao nhiêu khách. Năm 2011, nghiên cứu của Đại học Rutgers ước tính chi tiêu hằng năm dọc tuyến đạt khoảng 132 triệu USD. Năm kỷ niệm 100 tuổi, các chuyên gia địa phương dự báo con số này sẽ cao hơn đáng kể. Với những thị trấn nhỏ, đây là nguồn thu rất quan trọng.

Du khách quốc tế là nhóm chi tiêu lớn. Theo một số ước tính, hơn 1/3 khách đến từ nước ngoài. Ở châu Âu, Nam Mỹ, Nhật Bản, Úc và nhiều nơi khác đều có các hội yêu Route 66. Chủ cửa hàng nói khách quốc tế thường ở lâu hơn, mua nhiều hơn và dành thời gian hơn so với nhiều khách Mỹ.

Tại Fanning 66 Outpost ở Missouri, đồng chủ sở hữu Jennifer Brennan cho biết doanh số mùa hè tăng khoảng 50%. Nam châm, vòng tay, lọ muối tiêu và đồ lưu niệm bán rất chạy. Riêng trong một ngày, 120 tay lái quốc tế đã ghé qua. Một thành viên trong đoàn của Werz mua tới 16 áo phông trước khi tới Arizona. Một cặp vợ chồng Đức chi khoảng 10.000 USD mỗi người cho chuyến đi, gồm vé máy bay và tiền thuê mô tô.

Nước Mỹ trong trí tưởng tượng

Dù vậy, đây không phải thời điểm dễ dàng cho du khách quốc tế tới Mỹ. Một số khách hủy chuyến vì lo ngại không khí chính trị. Đồng USD mạnh, giá xăng, vé máy bay và bảo hiểm du lịch tăng cũng khiến hành trình đắt đỏ hơn.

Tuy nhiên, trên Route 66, chính trị dường như lùi lại phía sau. Du khách không muốn bước vào các tranh luận mà họ không có nhiều lợi ích trực tiếp. Chủ quán và nhà hàng cũng tránh bày tỏ quan điểm để không làm phật lòng khách. Với Werz, mọi quốc gia đều có vấn đề, tổng thống đến rồi đi, Route 66 vẫn ở đó.

Điều kéo nhiều người châu Âu tới đây là hình ảnh nước Mỹ họ từng lớn lên cùng: phim cao bồi, xe cổ, quán ăn ven đường, biển neon, trạm xăng, những thị trấn nhỏ và cảm giác tự do trên xa lộ. Tuổi thơ Werz gắn với Lassie, Bonanza và phim John Wayne. Trên hai cánh tay ông có hình xăm Route 66.

Với nhiều người, Route 66 không đơn thuần là đường. Roberto Rossi – người điều hành hội Route 66 tại Ý gọi con đường này là “gia đình bắt đầu ở Chicago và kết thúc tại bến tàu Santa Monica”.

Hoài niệm không dành cho tất cả

Route 66 từng là đường xuyên Mỹ của người rời vùng Dust Bowl, binh sĩ đi làm nhiệm vụ và các gia đình chuyển tới miền Tây. Sau này, khi hệ thống xa lộ liên bang mở rộng, nhiều thị trấn bị bỏ lại phía sau. Năm 1985, tuyến đường bị loại khỏi hệ thống liên bang.

Không lâu sau, Angel Delgadillo – thợ cắt tóc ở Seligman, Arizona, giúp lập Historic Route 66 Association, vận động dựng biển “Historic Route 66” để kéo khách trở lại. Chiến lược này thành công. Hàng nghìn người muốn tìm lại thời bản đồ giấy, xe station wagon và trạm xăng phục vụ tận nơi đã quay về.

Song, hoài niệm cũng có mặt tối. Ở những đoạn từng chịu luật Jim Crow, người da màu không được chào đón tại nhiều cơ sở. Threatt Filling Station gần Oklahoma City, một trong số ít trạm xăng do người da đen làm chủ trên Route 66, nhắc rằng với du khách da trắng và du khách da đen, trải nghiệm trên cùng con đường từng rất khác nhau.

Con đường không còn, ký ức vẫn sống

Ngày nay, Route 66 được làm mới bằng phim Cars, mạng xã hội, tranh tường, biển neon và các quán ăn biết biến mình thành điểm chụp ảnh. Ở Amarillo, Texas, Big Texan Steak Ranch livestream khách thử ăn hết miếng bít tết khoảng 2 kg trong một giờ để được miễn phí.

Điểm kết thúc chính thức của Route 66 nằm ở giao lộ Lincoln và Olympic tại Santa Monica. Tuy nhiên, với nhiều người, hành trình thật sự khép lại ở bến tàu cách đó khoảng 1,6 km, nơi Ian Bowen bán chứng nhận hoàn thành chuyến đi với giá 10 USD.

Tấm giấy ấy có thể hơi sến. Nhưng với những người vừa đi qua hàng nghìn kilomet, nó giữ lại cảm giác rằng họ đã chạm vào một phần nước Mỹ. Như một nhà sử học nói, Route 66 là con người. Đây là xa lộ thậm chí không còn tồn tại đầy đủ, nhưng vẫn tiếp tục sống trong ký ức, hàng quán, đồ lưu niệm và những chuyến đi mà nhiều người tin rằng đời này phải thử một lần.

shared via nytimes,