 |
| Nhà Thờ phượng Bahá’í tại Wilmette, Illinois (1912–1953). Hệ thống trang trí độc đáo của công trình này được làm hoàn toàn bằng bê tông đúc sẵn. |
Thay đổi lớn trên gương mặt đô thị
Trước thế kỷ 20, hoa văn gần như hiện diện ở mọi nền kiến trúc. Đền đài, cung điện, nhà thờ, công trình công cộng, cầu, nhà máy, kho hàng, trạm điện, pháo đài hay văn phòng đều có chi tiết trang trí. Đây có thể là đầu cột, phù điêu, hoa văn gạch, đường gờ, họa tiết cửa sổ, tượng nhỏ hoặc những chi tiết không hoàn toàn cần thiết về mặt kết cấu nhưng làm công trình có vẻ đẹp riêng.
Sau Thế chiến II, điều này thay đổi mạnh. Lần đầu tiên trong lịch sử, nhiều công trình quan trọng được xây gần như không có hoa văn. Tòa nhà chính phủ, trụ sở doanh nghiệp, trường học, bảo tàng hay khu văn phòng trở nên phẳng hơn, đơn giản hơn, khắc khổ hơn. Người ủng hộ gọi đó là trung thực, hiện đại, phù hợp thời đại máy móc. Người phản đối xem đây là sự nghèo nàn của thẩm mỹ đô thị.
Câu hỏi quan trọng là, vì sao hoa văn biến mất?
Lý giải quen thuộc: Lao động quá đắt
Cách giải thích phổ biến nói rằng kiến trúc hiện đại ít trang trí vì chi phí lao động tăng. Hoa văn thường đòi hỏi tay nghề cao, nhiều thời gian và nhiều công đoạn thủ công. Khi tiền công rẻ, thợ chạm đá, thợ mộc, thợ đúc có thể tạo ra chi tiết cầu kỳ với chi phí chấp nhận được. Tuy nhiên, khi kinh tế hiện đại làm năng suất trong các ngành khác tăng lên, những người thợ ấy có thể kiếm nhiều tiền hơn ở nơi khác. Muốn giữ họ làm hoa văn, chủ đầu tư phải trả lương cao hơn, khiến trang trí kiến trúc trở nên đắt đỏ.
Lập luận này nghe hợp lý. Trong kinh tế học, điều này gần với hiện tượng “căn bệnh chi phí Baumol”: các ngành khó tăng năng suất, như biểu diễn nhạc sống hay lao động thủ công, trở nên tương đối đắt hơn khi phần còn lại của nền kinh tế tiến bộ. Theo cách nhìn này, kiến trúc nhiều hoa văn là sản phẩm của thời đại thủ công, kiến trúc trơn, ít chi tiết là kết quả gần như tất yếu của thời đại công nghiệp.
Cách giải thích ấy hấp dẫn mà sai phần lớn.
Công nghệ từng làm hoa văn rẻ hơn
Thực tế, công nghệ hiện đại không chỉ làm tăng chi phí tương đối của lao động. Nó còn làm giảm mạnh lượng lao động cần để tạo ra hoa văn. Ngay từ trước thời hiện đại, nhiều công trình đã không hoàn toàn dựa vào nghệ nhân chạm tay từng chi tiết. Các kiến trúc sư vẽ mẫu, thợ mô hình tạo bản đất sét hoặc thạch cao, nhiều người khác sao chép sang đá, gỗ hoặc vật liệu đúc. Nói cách khác, việc sao chép cơ học đã tồn tại từ lâu.
Đến thế kỷ 19 và 20, sản xuất hoa văn còn được cách mạng hóa. Máy tiện, máy phay chạy bằng hơi nước giúp tạo các chi tiết gỗ trong vài giây thay vì nhiều giờ. Ở Mỹ, nơi quy định phòng cháy không cấm gỗ ngoại thất nghiêm như châu Âu, hoa văn gỗ bùng nổ trên nhiều ngôi nhà cuối thế kỷ 19.
Vật liệu mới cũng mở rộng khả năng trang trí. Sắt đúc rẻ hơn, được dùng nhiều trên mặt tiền công trình. Đá đúc có thể tạo ra chi tiết giống đá tự nhiên với chi phí thấp hơn nhiều. Kiến trúc đất nung cũng được sản xuất hàng loạt và vận chuyển qua mạng lưới đường sắt đang mở rộng.
Khi giao thông rẻ hơn, thị trường cho hoa văn lớn hơn. Một nhà máy có thể bán sản phẩm cho cả vùng, thậm chí cả quốc gia. Các tòa nhà lớn, đặc biệt là nhà chọc trời đầu thế kỷ 20, cũng tạo ra quy mô đủ lớn để sản xuất hoa văn theo mẫu riêng mà vẫn tiết kiệm.
Hoa văn từng được dân chủ hóa
Bằng chứng rõ nhất nằm trên phố cổ của nhiều thành phố châu Âu và Mỹ. Kiến trúc bình dân thế kỷ 17, 18 thường khá giản dị, hoa văn phức tạp chủ yếu dành cho nhà giàu và công trình quyền lực. Tuy nhiên, ở các khu xây dựng thế kỷ 19, hoa văn lan xuống cả nhà ở của tầng lớp trung lưu và lao động. Mặt tiền trát vữa, gạch trang trí, đất nung, gỗ đục, lan can sắt.
Nói cách khác, công nghệ không giết hoa văn. Trong giai đoạn dài, nó làm hoa văn rẻ hơn và phổ biến hơn. Vẻ đẹp từng thuộc về cung điện, nhà thờ và tầng lớp thống trị bắt đầu bước vào nhà ở bình dân.
Điều này cũng giải thích vì sao đến nay hoa văn vẫn còn bám lại ở nhà ở đại chúng. Nhiều căn nhà xây mới vẫn dùng cửa pano, gờ chỉ, mái giả cổ, gạch trang trí hoặc chi tiết mô phỏng truyền thống. Nếu hoa văn thật sự biến mất vì quá đắt, nó lẽ ra phải biến mất trước tiên ở phân khúc rẻ. Trên thực tế, hoa văn biến mất mạnh nhất ở công trình công quyền, trụ sở doanh nghiệp và kiến trúc tinh hoa.
Vấn đề là thị hiếu, không phải định mệnh công nghệ
Sự suy tàn của hoa văn chủ yếu đến từ lựa chọn văn hóa. Trong nửa đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa hiện đại lan rộng trong nghệ thuật, văn chương, âm nhạc và kiến trúc. Nhiều kiến trúc sư hiện đại nghi ngờ hoa văn, xem đây là giả tạo, lỗi thời hoặc không trung thực với vật liệu và kết cấu. Các chính phủ, tập đoàn và giới tinh hoa dần tiếp nhận cách nhìn ấy.
Nếu nhu cầu với hoa văn vẫn giữ nguyên, công nghệ có thể đã tạo ra lịch sử khác. Trung tâm thành phố hiện đại vẫn rực rỡ chi tiết, dùng gỗ, kính, thạch cao, đất nung, đá đúc, bê tông đúc sẵn hoặc sợi thủy tinh. Hoa văn có thể thay đổi vật liệu và phương pháp sản xuất, nhưng không nhất thiết phải biến mất.
Vì vậy, kiến trúc trơn nhẵn hôm nay không phải kết quả tất yếu của tiến bộ. Đây là lựa chọn thẩm mỹ của thời đại. Nếu đã là lựa chọn, con người vẫn có thể chọn khác.
shared via nytimes,
No comments:
Post a Comment