 |
| Tháp Jenga, số 56 phố Leonard, Tribeca, Manhattan. Ảnh: Rhododendrites |
Từ “hình thức theo sau công năng” đến thành phố hiện đại
Năm 2017, Apple hoàn thành trụ sở trị giá 5 tỷ USD, rộng khoảng 260.000m² , được miêu tả như sản phẩm với hình dáng do công năng quyết định. Cùng năm, Herzog & de Meuron hoàn tất “Tháp Jenga” trị giá 600 triệu USD, được ca ngợi là sự kết hợp giữa tưởng tượng đô thị và “cỗ máy để ở”. Những cách diễn đạt ấy tiếp nối hai mệnh đề nổi tiếng: “hình thức theo sau công năng” của Louis Sullivan và “ngôi nhà là cỗ máy để sống” của Le Corbusier.
Chủ nghĩa công năng nhấn mạnh tính hữu dụng, hiệu quả, tiện nghi, hạn chế trang trí và ưu tiên vật liệu cùng công nghệ hiện đại; chi phối kiến trúc thế kỷ 20 và vẫn hiện diện trong các tháp kính, trường học, nhà tù tiền chế hay những dự án được quảng bá là “biểu hiện thuần túy của công năng”.
Tuy nhiên, nhiều người nhận định tư tưởng này khiến đô thị hiện đại trở nên lạnh lẽo và xấu xí. Các khảo sát thị hiếu cho thấy phần lớn công chúng chuộng kiến trúc truyền thống, trong khi giới thiết kế thường thích phong cách mới. Khoảng cách ấy được gọi là “sự đứt gãy thiết kế”.
Công năng không đồng nghĩa với loại bỏ cái đẹp
Vấn đề nằm ở cách hiểu công năng. Kiến trúc sư Albert Kahn tin hình thức phải phù hợp mục đích, tuy nhiên ông vẫn thiết kế nhà máy bằng thép và kính, thư viện Phục hưng, cao ốc Art Deco, công trình công cộng cổ điển và nhà ở phong cách Tudor. Với Kahn, mỗi loại hình đòi hỏi ngôn ngữ thẩm mỹ riêng.
Có hai lập luận thường được dùng để gạt cái đẹp sang một bên. Lập luận thứ nhất khẳng định kiến trúc chỉ nên phục vụ nhu cầu thực dụng. Nhưng cái đẹp đôi khi trực tiếp tạo ra giá trị: công trình hấp dẫn có thể cải thiện sức khỏe, tăng giá bán và tránh bị bỏ hoang hoặc phá dỡ. Hơn nữa, làm hài lòng thị giác tự thân là chức năng của công trình.
Lập luận thứ hai, cái đẹp tự xuất hiện khi kiến trúc sư chỉ tập trung vào tiện ích. Một con báo đang nhảy, cầu treo hay mái vòm Gothic có thể đẹp nhờ hiệu quả cấu trúc. Song tính thực dụng không phải con đường duy nhất dẫn đến vẻ đẹp. Mái bằng hiện đại đôi khi chống thời tiết kém hơn mái dốc, còn hoa văn gạch Hồi giáo không có công dụng kết cấu nhưng vẫn mang giá trị thẩm mỹ lớn.
Bối cảnh định hình cách nhìn
Sullivan không nghĩ công trình càng hữu dụng càng đẹp. Ông nhận định chức năng quyết định loại hình thức giúp kiến trúc thu hút người nhìn.
Nhà mỹ học Kendall Walton chỉ rõ, bối cảnh làm thay đổi cách con người cảm nhận vật thể. Một tượng bán thân La Mã được nhìn như chân dung hoàng đế, thay vì người đá bị cắt ngang ngực. Trong kiến trúc cũng vậy, các tòa nhà có thể trở nên hấp dẫn khi xuất hiện trong phim, nhưng gây khó chịu nếu nằm cạnh nơi ở.
Thamesmead ở đông nam London bị nhiều người coi là xấu xí, nhưng lại hoàn hảo làm bối cảnh cho bi kịch phản địa đàng và từng xuất hiện trong tiểu thuyết A Clockwork Orange (Quả cam cơ khí). Lâu đài Dover có hình khối gần với kiến trúc thô mộc, song được tiếp nhận qua lăng kính lãng mạn và anh hùng. Ngược lại, bảo tàng Haus der Kunst ở Munich trông uy nghi nếu tách khỏi lịch sử, nhưng trở nên lạnh lùng và đe dọa khi được nhìn như công trình lớn đầu tiên của Đức Quốc xã.
Nhờ hiểu lịch sử và lý thuyết chuyên ngành, giới kiến trúc thường mang vào công trình nhiều lớp bối cảnh hơn công chúng. Nghiên cứu năm 1987 cho thấy sinh viên kiến trúc và sinh viên ngành khác gần như đưa ra các đánh giá trái ngược hoàn toàn về cùng kiểu tòa nhà.
Công năng đích thực
Kiến trúc khác hội họa hay âm nhạc vì công trình luôn có mục đích ngoài thẩm mỹ. Nhà để ở, văn phòng để làm việc, bệnh viện để chữa bệnh và ga tàu hỗ trợ di chuyển. Vì vậy, tiêu chuẩn quan trọng nhất không phải công trình đẹp trong mắt chuyên gia hay khi được diễn giải như tác phẩm nghệ thuật, mà phải đẹp và dễ chịu trong chính bối cảnh sử dụng.
Vườn Robin Hood – khu nhà ở xã hội tại London có thể tạo cảm giác hùng vĩ khi được nhìn như tượng đài của thời đại máy móc. Nhưng với người phải trở về đó sau giờ làm hoặc nuôi con, công trình này thường bị cảm nhận là áp bức, xấu xí và buồn bã. Theo cách hiểu này, quyết định xây dựng khu nhà là sai lầm.
Vì vậy, các nhà quy hoạch không nên bị thuyết phục chỉ bởi tính đổi mới trong lịch sử kiến trúc. Khi thị hiếu chuyên gia xung đột với người sử dụng, chính công năng thực tế của tòa nhà phải quyết định tiếng nói cần được coi trọng.
shared via works in progress,
No comments:
Post a Comment