Nhiều người cho rằng thời Marvel, Netflix, nhạc pop và game bom tấn là dấu hiệu nghệ thuật suy tàn. Song nếu nhìn văn hóa như lĩnh vực có tích lũy kỹ thuật, học hỏi và đổi mới, bức tranh có thể ngược lại: chúng ta đang sống trong thời kỳ có nhiều lựa chọn, nhiều công cụ sáng tạo và nhiều sản phẩm văn hóa chất lượng hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây.
Nỗi than quen thuộc về thời đã mất
Gần như mọi thế hệ, luôn có người nói nghệ thuật đang tệ đi. Phim bây giờ không bằng phim xưa. Nhạc mới không thể so với The Beatles. Văn học đại chúng chỉ còn Harry Potter, truyện trinh thám và sách bán chạy. Điện ảnh bị Marvel hóa. Truyền hình, mạng xã hội và trò chơi điện tử làm công chúng mất khả năng thưởng thức thứ “cao cấp”.
Lập luận nghe quen đến mức gần như mặc định. Tuy nhiên, chính vì quen thuộc nên khiến ta nghi ngờ. Suốt nhiều thập niên, trong thể thao, học thuật, âm nhạc, điện ảnh hay giáo dục, lời than “ngày xưa tốt hơn” lặp lại. Các cầu thủ cũ nói bóng chày thời họ hay hơn. Các học giả nói đại học đánh mất sứ mệnh. Những người từng trẻ tại thời kỳ nào đó thường tin âm nhạc, phim ảnh và sách vở của thời mình mới là chuẩn mực.
Nếu cái cũ hay hơn, vì sao ta không chỉ dùng cái cũ?
Cách đơn giản để kiểm tra tiến bộ là hỏi: Liệu có thể sao chép thành tựu quá khứ với chi phí thấp hơn trước? Với nghệ thuật, câu trả lời phần lớn là có.
Ngày nay, một người có thể xem tranh kinh điển trên Google Images, nghe nhạc cổ điển trên YouTube, tải sách cũ từ thư viện số, xem phim kinh điển qua các nền tảng trực tuyến hoặc mua bản in tranh nổi tiếng với giá rất thấp. Phần lớn di sản văn hóa nhân loại đã trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, con người không chỉ xem lại cái cũ. Họ vẫn xem phim, nghe nhạc, đọc tiểu thuyết, chơi game mới và theo dõi series mới. Trong kinh tế học, đây là sở thích bộc lộ: lựa chọn thực tế của con người nói lên điều gì đó về giá trị họ nhận được.
Nếu các kiệt tác quá khứ có sẵn, gần như miễn phí, mà công chúng vẫn dành thời gian cho sản phẩm mới, không nên vội kết luận họ bị lừa. Có thể đơn giản rằng sản phẩm mới phù hợp, hấp dẫn hoặc đáp ứng tốt hơn nhu cầu.
Chuyên gia có lợi trong hoài niệm
Lý do khiến văn hóa cũ thường được đề cao vì chuyên gia đầu tư nhiều công sức để học lịch sử của lĩnh vực này. Nếu cái mới thực sự tốt hơn hoặc ít nhất đáng chú ý hơn, tri thức chuyên sâu về kinh điển quá khứ có thể mất bớt quyền lực.
Vì vậy, ta thường nghe những tuyên bố, Citizen Kane là phim hay nhất mọi thời, The Beatles là đỉnh cao không thể vượt qua, hay giáo dục đúng nghĩa phải dựa vào “Great Books”. Những tác phẩm có thể rất quan trọng về lịch sử. Tuy nhiên, tầm quan trọng lịch sử không đồng nghĩa với trải nghiệm thưởng thức tốt nhất cho công chúng hôm nay.
Orson Welles đáng được ca ngợi vì sáng tạo kỹ thuật điện ảnh mới. Tuy nhiên, các kỹ thuật không biến mất. Đạo diễn hiện đại có thể dùng chúng, cùng hàng chục năm phát triển về dựng phim, âm thanh, hiệu ứng, nhịp kể và ngôn ngữ hình ảnh. Ông là người tiên phong, nhưng không có nghĩa phiên bản đầu tiên luôn là phiên bản hay nhất.
Văn xuôi cũng có công nghệ
Văn học thường được xem là lĩnh vực khó nói về tiến bộ nhất, vì chữ viết tồn tại hàng nghìn năm. Tuy nhiên, ngay cả văn xuôi cũng có “công nghệ”: cách đặt câu, dẫn chuyện, cấu trúc thông tin, giữ nhịp và làm người đọc tiếp tục đọc.
So sánh văn xuôi của Adam Smith trong The Wealth of Nations với Malcolm Gladwell trong Blink cho thấy điều này. Smith quan trọng hơn nhiều về lịch sử tư tưởng kinh tế. Song, văn Gladwell dễ đọc, trơn tru, đi thẳng vào trí óc người đọc hơn. Đây không chỉ là chuyện phong cách cá nhân mà là kết quả của nhiều thế hệ học cách viết rõ cho công chúng rộng.
Cấu trúc truyện cũng tiến bộ. Truyện trinh thám từng phải phát minh ra manh mối, đánh lạc hướng, kết thúc có thể đoán nhưng không quá dễ đoán. Truyền hình cũng vậy. Từ các phim truyền hình tuyến tính đơn giản đến những series nhiều tuyến truyện như The Sopranos, cấu trúc kể chuyện đã phức tạp và tinh vi hơn.
Marvel có thể là dấu hiệu của tiến bộ, không phải suy tàn
Sự phổ biến của Marvel thường bị xem là bằng chứng văn hóa đại chúng xuống cấp. Song cũng có thể nhìn ngược lại. Marvel là sản phẩm của ngành công nghiệp tích lũy kỹ thuật kể chuyện, hiệu ứng hình ảnh, xây dựng vũ trụ nhân vật, tiếp thị toàn cầu và quản lý kỳ vọng khán giả ở quy mô mà Hollywood cũ không thể làm được.
Điều này không có nghĩa mọi phim Marvel đều hay, hay phim siêu anh hùng là đỉnh cao nghệ thuật. Tuy nhiên, sự tồn tại này cho thấy năng lực sản xuất văn hóa đại chúng đạt mức cực kỳ phức tạp: một câu chuyện có thể kéo dài qua hàng chục phim, nhiều nhân vật, nhiều đạo diễn, nhiều thị trường và vẫn giữ được lượng khán giả khổng lồ.
Nếu nhà hát thời Shakespeare có thể nhìn thấy quy mô phối hợp sáng tạo, kỹ thuật và phân phối của Hollywood hiện đại, có lẽ họ sẽ không xem đó là suy tàn; họ sẽ thấy cỗ máy văn hóa chưa từng có.
Tiến bộ không đồng nghĩa mọi thứ đều hay
Văn hóa tiến bộ không có nghĩa mọi sản phẩm mới đều tốt. Thời nào cũng có tác phẩm dở, công thức rẻ tiền, chạy theo thị hiếu và sản phẩm được quảng bá quá mức. Tuy nhiên, quá khứ cũng vậy. Chỉ khác là những thứ tệ của quá khứ đã bị thời gian lọc bỏ, còn thứ tệ của hiện tại vẫn nằm trước mắt. Việc so sánh kiệt tác sống sót qua nhiều thế kỷ là phép so sánh bất công.
Điều hợp lý hơn là nhìn vào khả năng của xã hội: nhiều người sáng tạo, nhiều công cụ, nhiều nền tảng phân phối, nhiều thể loại, khán giả rộng hơn và kho di sản quá khứ luôn sẵn để học hỏi.
Đứng trên vai người khổng lồ
Tiến bộ văn hóa không đòi hỏi đại chúng coi thường Shakespeare, The Beatles hay Citizen Kane. Song lại đòi hỏi đại chúng không biến họ thành trần nhà. Di sản quá khứ nên là nền móng để bước tiếp, không phải bàn thờ khiến mọi đổi mới bị xem là thấp kém.
Khoa học từng tiến bộ khi con người ngừng tin rằng mọi chân lý nằm trong sách cổ. Văn hóa cũng cần tinh thần tương tự: tôn trọng quá khứ, nhưng không bị quá khứ làm tê liệt.
Có thể sau này, một số tác phẩm hôm nay sẽ bị quên lãng. Song cũng chắc chắn rằng thời đại này đang tạo ra những hình thức kể chuyện, âm nhạc, hình ảnh và trải nghiệm mà quá khứ không thể tạo ra. Nếu tiến bộ là khả năng làm nhiều hơn với công cụ tốt hơn, cho nhiều người hơn, thì văn hóa đại chúng hôm nay không phải dấu hiệu suy tàn mà có thể chính là hình dạng của văn hóa ở đỉnh cao hiện tại.
shared via wip,
No comments:
Post a Comment