Từ những nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tránh cướp biển và thuế đường sông, Hansa trở thành liên minh thương mại có thể mặc cả với vua chúa, phong tỏa thành phố và thậm chí thắng chiến tranh. Tuy nhiên, chính mô hình dựa trên lợi ích chung cũng chứa sẵn điểm yếu: khi công nghệ, tuyến thương mại và lợi ích của các thành viên thay đổi, liên minh từng thống trị Bắc Âu bắt đầu tan rã.
Từ nhóm thương nhân tự vệ đến mạng lưới thương mại
Trong lịch sử các liên minh, liên minh Hanseatic là trường hợp đặc biệt: không phải quốc gia, không có lãnh thổ thống nhất, không có nguyên thủ và cũng không có bộ máy cưỡng chế mạnh. Song, gần 500 năm, liên minh đã điều phối hàng trăm thành phố và cộng đồng thương nhân, tạo nên mạng lưới thương mại đường dài đầu tiên của Bắc Âu.
Ban đầu, liên minh chỉ là các nhóm thương nhân Đức đi cùng nhau để tự bảo vệ. Họ phải đối mặt với cướp biển trên biển Baltic, cướp đường sông, lãnh chúa thu phí tùy tiện và các tòa án địa phương thiên vị người bản xứ. Đi thành nhóm giúp họ có vũ trang, có người đại diện và có sức mặc cả.
Từ nhu cầu an toàn ấy, Hansa dần phát triển thành hệ thống thương mại xuyên biên giới, nối London, Bruges, Bergen và Novgorod với các cảng lớn ở Bắc Âu.
Khi thương mại Bắc Âu hồi sinh
Sự ra đời của Hansa gắn với bước ngoặt kinh tế thời Trung cổ. Khoảng thế kỷ 9, nhiều thế kỷ suy giảm sau Đế chế La Mã sụp đổ, châu Âu bắt đầu phục hồi từ. Khí hậu ấm hơn, kỹ thuật canh tác cải thiện, cày nặng, luân canh ba vụ và vòng cổ ngựa giúp năng suất nông nghiệp tăng.
Khi lương thực dư thừa, dân số tăng và tầng lớp thợ thủ công trở lại. Các thị trấn mọc lên, chợ cố định hình thành, hàng hóa địa phương bắt đầu được trao đổi xa hơn. Cùng lúc, công nghệ đóng tàu cải thiện. Tàu knarr của người Viking, sau này là tàu cog giúp chở nhiều hàng với ít thủy thủ hơn.
Tuy nhiên, thương mại đường dài khi đó vẫn đầy rủi ro. Sông Rhine có trạm thu phí dày đặc. Các “nam tước cướp bóc” dựng trạm thu bất hợp pháp. Trên đường bộ, đoàn hàng chậm chạp dễ bị cướp. Tại các thành phố, thương nhân ngoại quốc có thể bị đánh thuế nặng, bị bắt giữ hoặc bị tịch thu hàng.
Chính thế giới hỗn loạn khiến thương nhân cần liên minh.
London và quyền lực mặc cả của Hansa
Một trong những điểm quan trọng nhất của Hansa là London. Ban đầu, các nhóm thương nhân từ Cologne, Lübeck hay Dortmund theo đuổi lợi ích riêng. Tuy nhiên, chính quyền Anh dần coi họ như cộng đồng Đức thống nhất. Từ đó, “Hansa” với chữ H lớn bắt đầu hình thành.
Tại London, các thương nhân Đức được tập trung ở khu Steelyard bên bờ sông Thames. Họ bầu đại diện, thương lượng với chính quyền thành phố và triều đình, đồng thời bảo vệ đặc quyền thương mại của mình. Đổi lại việc gánh một số trách nhiệm như duy tu Bishopsgate, họ giành được quyền miễn một số loại thuế và được tự quản trong nhiều vấn đề.
Sức mạnh của Hansa nằm ở khả năng hành động tập thể. Khi vua Anh cần tiền cho chiến tranh, các thương nhân Hansa cho vay. Đổi lại, họ giành thêm đặc quyền, thậm chí từng được quyền thu thuế tại 15 cảng Anh cho đến khi khoản nợ được trả. Họ không có quân đội thường trực, nhưng có tiền, hàng hóa và khả năng làm tê liệt thương mại.
Từ thương nhân thành liên minh thành phố
Giữa thế kỷ 14, các thành phố Hansa nhận ra thương nhân tại các trạm thương mại lớn, hay kontor, có thể hành động quá cứng rắn và làm mất thị trường chung. Năm 1356, đại diện nhiều thành phố họp tại Lübeck trong kỳ Diet đầu tiên của Hanseatic League. Từ đây, Hansa không chỉ là mạng lưới thương nhân, mà trở thành liên minh thành phố.
Sức mạnh mới nhanh chóng được thử nghiệm tại Bruges. Khi chính quyền thành phố đánh thuế muối và ngũ cốc, Hansa tổ chức phong tỏa, rút thương nhân khỏi Flanders và trừng phạt những người phá hàng ngũ. Năm 1360, Bruges phải nhượng bộ. Hansa giành được bồi thường và quyền bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng.
Chiến thắng cho thấy nếu đoàn kết, các thành phố thương mại có thể buộc một trung tâm kinh tế lớn phải xuống nước.
Khi liên minh dám "đánh" vua
Thử thách lớn hơn đến từ Đan Mạch. Vua Waldemar IV tìm cách loại Hansa khỏi thị trường cá trích Skania và kiểm soát eo biển Đan Mạch, nút thắt giữa Bắc Hải và Baltic. Ban đầu, Hansa phong tỏa nhưng thất bại vì các thương nhân Hà Lan vẫn giao thương với Đan Mạch.
Sau thất bại quân sự năm 1362, liên minh tái tổ chức và tìm đồng minh. Năm 1367, đại hội của liên minh quyết định gây chiến. Năm 1368, dù nhiều thành phố chỉ đóng tiền hoặc thờ ơ, liên minh mở rộng cùng các quý tộc Đan Mạch nổi dậy đã đẩy Waldemar IV khỏi quyền lực.
Đây là đỉnh cao của Hansa: một liên minh thương mại không lãnh thổ nhưng có thể thắng vua châu Âu.
Sức mạnh cũng là điểm yếu
Về chính trị, Hansa là liên minh. Về kinh tế, đây giống nhóm độc quyền thương mại. Hansa không chỉ muốn tự do thương mại; mà còn muốn bảo vệ thương mại của riêng mình trước đối thủ. Khi đoàn kết, liên minh này rất đáng gờm. Tuy nhiên, giữ nhóm độc quyền thương mại cùng hướng là việc khó.
Các thành phố thành viên thường có lợi ích khác nhau. Thành phố nội địa không muốn góp quân cho chiến tranh trên biển. Vài thành phố hưởng lợi từ giao thương với đối thủ. Có nơi chứa chấp cướp biển từng tấn công chính thương nhân Hansa. Khi lợi ích riêng lớn hơn lợi ích chung, kỷ luật liên minh bắt đầu rạn.
Hansa có vũ khí để ngăn phản bội: tước đặc quyền thương mại. Tuy nhiên, biện pháp chỉ hiệu quả khi mọi thành viên còn thấy đặc quyền ấy đáng giữ.
Người Hà Lan và trật tự thương mại mới
Cuối thế kỷ 14, Hà Lan nổi lên như đối thủ nguy hiểm nhất. Họ phát triển kỹ thuật ướp cá rẻ hơn, đóng tàu chuyên dụng lớn hơn, vận chuyển hiệu quả hơn và bán vải rẻ hơn; đồng thời đi sâu vào các thị trấn nội địa, mua hàng trực tiếp từ nhà sản xuất, qua đó cắt bớt vai trò trung gian của thương nhân Hansa.
Vài thành phố Hansa, đặc biệt ở vùng Baltic, hưởng lợi từ thương mại với Hà Lan. Danzig trở nên phụ thuộc vào tàu Hà Lan đến mức đến năm 1475, gần 1/3 tàu cập cảng là tàu Hà Lan. Khi Lübeck muốn chống Hà Lan, không phải toàn bộ liên minh đều muốn theo.
Công nghệ và tuyến thương mại mới càng làm Hansa suy yếu. Bruges bị bồi lấp đường ra biển và mất vị thế vào tay Antwerp. Năm 1494, Ivan III đóng cửa thương điếm của Hansa tại Novgorod và bắt giữ các thương nhân còn lại. Năm 1492, việc tìm ra đường quanh Mũi Hảo Vọng và Tân Thế giới mở ra những hành lang thương mại mới, khiến hệ thống Baltic cũ kém quan trọng hơn.
Di sản của liên minh mong manh
Từ năm 1618, chiến tranh Ba Mươi Năm tàn phá nước Đức. Đại hỏa hoạn London năm 1666 thiêu rụi Steelyard. Năm 1669, đại hội Hansa họp lần cuối với rất ít thành phố tham dự. Liên minh chỉ tồn tại như cái bóng, trước khi chấm dứt về thực chất với ba thành phố Hamburg, Bremen và Lübeck.
Bài học của Hansa nằm ở sức mạnh và sự mong manh của liên minh. Khi lợi ích chung rõ ràng, các thành phố thương mại có thể mặc cả với vua, phong tỏa cả vùng và định hình luật chơi thương mại. Tuy nhiên, khi công nghệ thay đổi, đối thủ mới xuất hiện và lợi ích thành viên phân kỳ, truyền thống hay danh nghĩa chung không đủ giữ họ lại.
Hansa suy tàn, song thành quả vẫn còn đó: tuyến hàng hải an toàn hơn, thương mại ổn định hơn, luật thương mại tốt hơn và năng lực nhà nước phục vụ giao thương cao hơn. Liên minh có thể tan rã, nhưng di sản để lại tồn tại rất lâu.
shared via wip,
No comments:
Post a Comment