Triều đại Kim và món nợ với Cơ Đốc giáo

Tháng 4/1992 tại Bình Nhưỡng, nhà truyền giáo người Mỹ Billy Graham tặng cuốn sách Hòa bình với Chúa cho nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Il-sung. Ảnh: Agence France-Presse

Bức tượng dựng đúng ngày Giáng sinh

Trong kho lưu trữ tài liệu mà quân đội Mỹ thu được sau khi tiến vào miền bắc Triều Tiên năm 1950, có một chi tiết đáng chú ý. Ngày 25/12/1949, bức tượng Kim Il-sung được dựng ở Hungnam. Điều đáng nói ở đây là ngày dựng tượng. 25/12 là lễ Giáng sinh. Câu hỏi lập tức nảy ra: Liệu Kim Il-sung có cố tình dùng ngày của Chúa Jesus để mở ra nghi lễ mới, đặt mình vào trung tâm của niềm tin chính trị Triều Tiên?

Từ chi tiết ấy, Jonathan Cheng mở ra luận điểm chính trong cuốn Korean Messiah, cho rằng cội rễ Cơ Đốc giáo ở miền bắc bán đảo Triều Tiên đã ảnh hưởng đến cách gia tộc Kim xây dựng quyền lực sâu hơn nhiều so với các lịch sử thông thường từng thừa nhận. Theo Cheng, muốn hiểu vì sao chế độ này tạo ra được cấu trúc sùng bái cá nhân dày đặc như thế, không thể chỉ nhìn vào chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa dân tộc hay bộ máy tuyên truyền. Cần nhìn vào lịch sử tôn giáo của miền bắc, nơi Tin Lành phát triển mạnh và tinh thần cứu rỗi đã sớm tạo ra ngôn ngữ đạo đức.

Phần đầu cuốn sách tái hiện giai đoạn cuối thế kỷ 19, khi các nhà truyền giáo, chủ yếu là người Mỹ từ vùng Trung Tây, đến Triều Tiên. Miền bắc là nơi Cơ Đốc giáo bén rễ mạnh nhất. Bình Nhưỡng từng được gọi là “Jerusalem của phương Đông”. Cheng dựng lên bối cảnh mà các nhà truyền giáo phải đối diện. Cư dân thành thị khép kín ném đá vào người ngoại quốc, hổ đi qua làng mạc, môi trường vệ sinh tồi tệ đến mức người Mỹ than rằng ngay cả loài chim ăn xác cũng phải lắc đầu trước những rãnh nước thải hôi hám.

Những trang viết ấy giúp giải thích vì sao Cơ Đốc giáo ở miền bắc không đơn thuần là tôn giáo ngoại lai. Nhà thờ gắn với trường học, với việc học chữ, với ý thức tổ chức cộng đồng và nhiều khi với tinh thần dân tộc chống Nhật. Vì vậy, nó sớm trở thành lực lượng xã hội có thật.

Gia đình Kim và sự chuyển hóa của ngôn ngữ cứu rỗi

Theo Cheng, Kim Il-sung không chỉ sinh ra trong gia đình có gốc Cơ Đốc giáo, bản thân ông còn từng là giáo viên Trường Chủ nhật khi còn trẻ. Cha mẹ ông thuộc nhóm những người đầu tiên cải đạo thông qua hệ thống trường học của các nhà truyền giáo Trưởng Lão. Cha ông, Kim Hyong-jik, là tín đồ.

Từ nền tảng ấy, Cheng cho rằng khi Kim Il-sung lên nắm quyền, ông không phá bỏ hoàn toàn thế giới biểu tượng của Cơ Đốc giáo miền bắc, mà tiếp thu và cải biến nó. Những khái niệm như cứu rỗi, hy sinh, lòng trung thành tuyệt đối và sự gắn bó với hình tượng cao hơn đời sống thường ngày đều có thể chuyển hóa từ tôn giáo sang chính trị. Trong cấu trúc mới ấy, lãnh tụ không chỉ là người đứng đầu nhà nước, họ còn mang dáng dấp đấng cứu thế dân tộc.

Chỉ giải thích bằng Cơ Đốc giáo là chưa đủ

Triều Tiên không có kinh nghiệm dân chủ sâu rộng, nhưng có truyền thống quân chủ kéo dài hàng nghìn năm. Điều đó giúp giải thích vì sao sự chuyển giao quyền lực trong gia đình Kim diễn ra trơn tru đến vậy, từ Kim Il-sung sang Kim Jong-il rồi sang Kim Jong-un. Với người dân, hình ảnh người đứng đầu như người cha tối cao hay vị vua có thiên mệnh không hề xa lạ. Vì vậy, sự thần thánh hóa lãnh tụ không phải phát minh mới của bộ máy tuyên truyền Kim, mà còn là sự nối dài của truyền thống chính trị trong lịch sử bán đảo.

Tân Nho giáo cũng là mạch ảnh hưởng lớn. Nếu các nhà truyền giáo từng nói Triều Tiên là nơi hoàn toàn vô thần trước khi họ đến, nhận định đó sai. Dưới triều Koryo, Phật giáo từng là quốc giáo. Sang triều Choson, nhà nước áp hệ thống đạo đức, trật tự và tư tưởng gắn chặt với Tân Nho giáo. Các học giả Tân Nho giáo Triều Tiên đặc biệt coi trọng vai trò của ý niệm.

Lối đọc mới về quyền lực ở Bình Nhưỡng

Dẫu còn điểm phải tranh luận, Korean Messiah vẫn được bài điểm sách xem là công trình xuất sắc. Jonathan Cheng, trưởng căn phòng tờ The Wall Street Journal tại Bắc Kinh, đã dành gần 15 năm cho đề tài này. Ông lần theo nhiều dấu vết Mỹ từng chạm vào miền bắc, từ Billy Graham tới Jimmy Carter, để chứng minh rằng nhiều người ngoài cuộc từng nhìn thấy ở chế độ Kim cấu trúc tinh thần gần với tôn giáo hơn người ta tưởng.

Giá trị lớn nhất của cuốn sách nằm ở chỗ nó mở thêm cách nhìn về Triều Tiên. Thay vì chỉ nhìn nước này qua lăng kính hạt nhân, đói nghèo, đàn áp hay khủng hoảng an ninh, Cheng buộc độc giả quay về với lịch sử tín ngưỡng, ký ức văn hóa và những hình thức biểu tượng đã nuôi dưỡng quyền lực ở Bình Nhưỡng. Nếu ông đúng, triều đại Kim không chỉ dựng nên nhà nước toàn trị hiện đại bằng bạo lực và tuyên truyền. Nó còn cắm rễ vào vùng đất từng thấm đẫm ngôn ngữ cứu rỗi, tận hiến và niềm tin. Chính ở điểm đó, cuốn sách Korean Messiah rất đáng đọc, vì nó cho thấy quyền lực ở Triều Tiên có thể mang hình hài chính trị, trong khi vẫn vay mượn nhiều từ logic của đức tin.

shared via nytimes,