Search This Blog

Tuesday, May 26, 2026

36 giờ ở Hồng Kông: Thành phố của ký ức và đổi thay


Hồng Kông vẫn là đô thị lấp lánh của cảng biển, cao ốc, dim sum và những con phố không ngủ. Tuy nhiên, sau các biến động chính trị, làn sóng di cư, thành phố đang được người dân nhìn lại bằng nỗi hoài nhớ rất Wong Kar-wai: tiếc nuối những điều đã mất, gìn giữ những gì còn sót lại. Hành trình 36 giờ ở Hồng Kông không chỉ là lịch trình ăn chơi, mà là cuộc tìm kiếm ký ức trong những tiệm trà cũ, khu nghệ thuật mới, đồi nhỏ, quán cơm niêu và đảo xanh ngoài khơi.

Chiều thứ Sáu: trở về Hồng Kông xưa ở Sheung Wan

Hãy bắt đầu ở Sheung Wan, một trong những khu phố lâu đời nhất Hồng Kông. Đây là nơi quá khứ thương cảng vẫn còn hiện diện trong mùi trà, quế, trần bì và tiêu Tứ Xuyên.

Tại Cheung Hing Tea Hong, tiệm trà lâu đời, người bán trà vẫn gói thiết quan âm bằng giấy theo cách thủ công, không cần băng dính hay dây buộc. Chỉ vài động tác gấp, vuốt, ép nhẹ đã biến một phần trà thành gói nhỏ vừa lòng bàn tay. Gần đó, Yuan Heng Spice Company bày đủ loại gia vị, từ vỏ quế đến tiêu Tứ Xuyên, trong không gian có những chú mèo trở thành “cư dân danh dự” của khu phố.

Sheung Wan hấp dẫn vì không cố diễn lại quá khứ; nơi đây lặng lẽ tiếp tục tồn tại, như thể thành phố ngoài kia có thay đổi ra sao thì những tiệm trà, tiệm gia vị và cầu thang dốc vẫn giữ nhịp riêng.

Tai Kwun: nhà tù cũ, nghệ thuật mới

Từ Sheung Wan đi đến Tai Kwun, khu nhà tù và đồn cảnh sát từ thế kỷ 19 được cải tạo thành tổ hợp nghệ thuật công cộng. Với Hồng Kông, các di sản thuộc địa luôn chứa nhiều lớp cảm xúc: vừa là kiến trúc lịch sử, vừa là ký ức về quyền lực áp đặt. Vậy nên Tai Kwun không chỉ là điểm check-in, mà là cách thành phố thương lượng với quá khứ.

Ẩn trong mê cung lối đi của khu phức hợp là 001, một speakeasy sau cánh cửa đen không biển hiệu. Tìm được quán là một phần thú vui; gọi ly martini Earl Grey là phần thưởng. Tiếp theo có thể ghé Tai Kwun Contemporary, nơi các triển lãm đương đại đặt thần thoại, sinh thái và nữ quyền vào cùng một không gian đối thoại.

Bữa tối nên ở Nove at the Fringe, nhà hàng trong tòa nhà gạch từng là kho sữa thế kỷ 19, nay thuộc Fringe Club. Sau món thịt xá xíu mật ong hay dưa hấu sốt mala, hãy kết thúc đêm bằng cocktail ở Penicillin, quán bar dùng vỏ cacao, nước tương, thân hẹ cháy và cả phế phẩm thực phẩm để tạo đồ uống mới.

Sáng thứ Bảy: trà, dim sum và bảo tàng trong công viên

Buổi sáng Hồng Kông nên bắt đầu chậm. Đi qua hồ cá koi, rùa và hoa súng trong Hồng Kông Park, rồi vào Flagstaff House Museum of Tea Ware, dinh thự Tân cổ điển Hy Lạp từng là nơi ở của chỉ huy quân Anh.

Tầng trệt là LockCha, trà quán gỗ trầm tĩnh với hơn 100 loại trà trắng, trà vàng và trà xanh. Hồng Kông không thiếu dim sum, nhưng dim sum chay lại hiếm. Vì vậy, xíu mại chay nấm truffle đen, bánh bao nhân custard hấp và salad mộc nhĩ sốt mè là trải nghiệm nhẹ nhàng, thanh sạch trước khi bước vào ngày dài.

Điểm đến tiếp theo là M+, bảo tàng nghệ thuật đương đại mở cửa năm 2021 ở khu Tây Cửu Long. Với hơn 8.000 tác phẩm trong bộ sưu tập, M+ cho thấy Hồng Kông vẫn là điểm gặp quan trọng của nghệ thuật Trung Quốc đương đại, thiết kế, hình ảnh động và phê bình thị giác. Ngay trong bối cảnh tự do biểu đạt bị thu hẹp, bảo tàng vẫn có những tác phẩm gợi nhiều suy ngẫm về quyền lực, thất vọng chính trị và đời sống hiện đại.

Yau Ma Tei và Sham Shui Po: mùi hương, sách cũ và tinh thần nổi loạn

Chiều thứ Bảy, hãy đến Yau Ma Tei, cảng cá cũ nơi các tiệm hương và xưởng chạm gỗ vẫn phục vụ những nghi lễ gắn với đời sống ngư dân. Trước đó, ghé Tai On Coffee and Tea Shop, quán ăn kiểu Quảng Đông có tường vàng vui mắt và nhiều chi tiết tri ân điện ảnh Hồng Kông như ảnh Maggie Cheung trong In the Mood for Love. Set bánh tart trứng đủ vị là cách ngọt ngào để bắt đầu buổi chiều.

Gần đó, Cheung Shing Fans Factory bán hương, tinh dầu và quạt gỗ đàn hương; còn Kwok Kee Wood Ware Sculpture vẫn có nghệ nhân ngồi ngoài cửa, chạm khắc và sơn tượng gỗ dùng trong thờ cúng tổ tiên.

Sau đó, chuyển sang Sham Shui Po, khu bán buôn may mặc nay trở thành điểm đến sáng tạo. Ở đây có tiệm đồ chơi vintage, cửa hàng đĩa vinyl, quầy sửa ô, gallery độc lập và nhà sách nhỏ. Parallel Space trưng bày nghệ sĩ trẻ Hồng Kông không né tránh bình luận xã hội. Book Punch bán văn học, thơ và sách thiếu nhi về cảm xúc, đôi khi còn tặng rau hoặc đồ ăn vặt cho khách. Bound Kowloon là quán cà phê – bar neon sáng, có tinh thần nổi loạn, nơi nhạc punk, jazz và cocktail shochu gừng cùng tồn tại.

Garden Hill và cơm niêu Temple Street

Trước bữa tối, hãy leo Garden Hill. Từ gần YHA Mei Ho Youth Hostel ở Shek Kip Mei, chỉ mất khoảng 10’ đi cầu thang lên khoảng bê tông phẳng nhìn xuống các khu nhà dân rực màu. Từ đây, Hồng Kông hiện ra không giống skyline hào nhoáng từ Victoria Peak, mà như thành phố của nhà ở công, lao động và sức bền tầng lớp bình dân.

Tối đến, ghé Hing Kee ở Temple Street để ăn cơm niêu đất. Gạo được nấu trên than với lạp xưởng, hải sản hoặc các loại topping thơm béo. Rưới nước tương ngọt, cạo phần cơm cháy giòn sát đáy nồi, ngồi giữa hơi nóng, tiếng gọi món và dòng người xếp hàng – đây là Hồng Kông rất đời thường, rất thật.

Chủ Nhật: ra đảo để thấy thành phố thở

Sáng Chủ Nhật, rời trung tâm để đến đảo Sharp, hòn đảo xanh phía đông bắc Hồng Kông. Từ bến Sai Kung, mua bánh dứa ở Sai Kung Cafe and Bakery, rồi lên thuyền ra đảo.

Đảo Sharp có đường mòn, bãi biển, đá núi lửa và cảm giác tách khỏi thành phố mà không quá xa. Khi thủy triều xuống, có thể đi qua Sharp Island Sand Levee, con đường tự nhiên phủ đá monzonite được gọi vui là đá “bánh dứa” vì hình dáng giống lớp vỏ nứt của món bánh địa phương.

Hồng Kông thường được nhìn như thành phố của tốc độ, tiền bạc và cao ốc. Tuy nhiên, chỉ trong 36 giờ, Hồng Kông khác hiện ra: những tiệm trà gói giấy bằng tay, nhà tù cũ thành không gian nghệ thuật, nhà sách tặng rau, đồi nhỏ nhìn xuống nhà ở và hòn đảo có đá giống bánh dứa.

Đây là thành phố mất đi nhiều thứ, nhưng chưa đánh mất hoàn toàn linh hồn vốn có.

shared via nytimes,

Chủ nghĩa hiện đại: Khi cái “đẹp khó hiểu” trở thành biểu tượng đẳng cấp


Vì sao kiến trúc, hội họa, âm nhạc và văn học hiện đại lại rời xa vẻ trang trí giàu có để chuyển sang những hình thức tối giản, trừu tượng, thậm chí khó tiếp cận? Giả thuyết hấp dẫn cho rằng khi đồ trang trí trở nên rẻ hơn, giới thượng lưu không dùng nghệ thuật để khoe tiền, mà chuyển sang khoe “gu”. Tuy nhiên, lịch sử chủ nghĩa hiện đại phức tạp hơn: không phải cuộc chơi do người giàu dẫn dắt, trước hết là sản phẩm của nghệ sĩ và giới trí thức.

Khi trang trí không đủ để khoe giàu

Trong xã hội tiền hiện đại, trang trí từng là tín hiệu mạnh của giàu có. Nhà cửa chạm trổ, quần áo cầu kỳ, nội thất tinh xảo, tượng đài, tranh chân dung và vườn cảnh đều đòi hỏi lao động thủ công đắt đỏ. Người giàu thể hiện của cải qua những thứ ai cũng nhìn thấy. Thế kỷ 19, công nghiệp hóa khiến nhiều loại trang trí rẻ hơn. Máy móc, khuôn đúc, sản xuất hàng loạt và vật liệu mới khiến những chi tiết từng là đặc quyền của tầng lớp giàu có dần xuất hiện trong nhà trung lưu. Nếu ai cũng mua được đồ giả cổ, phào chỉ, hoa văn hay tranh in; trang trí không còn là tín hiệu giàu có hiệu quả như trước.

Từ đây xuất hiện cách giải thích khá hấp dẫn: giới thượng lưu phải tìm cách phân biệt mình bằng thứ khác. Không phải “tôi có nhiều tiền hơn”, mà là “tôi có gu hơn”. Thay vì thích thứ lộng lẫy dễ hiểu, họ chuyển sang chuộng những mã thẩm mỹ khó đọc: tối giản, trừu tượng, phi truyền thống, thậm chí gây khó chịu với số đông.

Theo cách nhìn này, chủ nghĩa hiện đại là trò chơi địa vị mới. Khi sự giàu có không còn dễ khoe bằng đồ trang trí, “gu thẩm mỹ” trở thành hàng rào phân tầng.

Giả thuyết hay, nhưng chưa đủ

Chủ nghĩa hiện đại không chỉ xảy ra trong kiến trúc mà diễn ra gần như đồng thời trong hội họa, điêu khắc, âm nhạc và văn học. Nếu nguyên nhân là trang trí kiến trúc trở nên rẻ, vậy tại sao âm nhạc lại chuyển sang phi điệu tính? Tại sao văn học lại có Joyce, Pound hay Celan? Tại sao điêu khắc lại rời khỏi hình thể cổ điển?

Với hội họa, lý thuyết “đồ cũ mất giá vì công nghệ” có thể tạm đứng. Nhiếp ảnh làm hình ảnh chân dung và phong cảnh trở nên rẻ hơn rất nhiều. Khi ảnh chụp có thể ghi lại khuôn mặt tổ tiên hoặc cảnh vật, tranh hiện thực phần nào mất vị trí độc quyền.

Tuy nhiên, với điêu khắc, câu chuyện khó thuyết phục hơn. Tượng đá cẩm thạch và đồng vẫn cực kỳ đắt, thậm chí ngày nay còn đắt hơn vì lao động thủ công tăng giá. Bức tượng cẩm thạch cỡ người thật có thể tốn hàng trăm nghìn bảng. Nếu mục tiêu là khoe giàu, điêu khắc cổ điển vẫn làm rất tốt.

Âm nhạc cũng vậy; công nghệ không làm sáng tác nhạc rẻ hơn, biểu diễn trực tiếp thậm chí đắt hơn vì chi phí lao động tăng; máy hát xuất hiện, nhưng không làm nhạc Bach, Mozart hay Schubert mất địa vị; người giàu vẫn nghe nhạc cổ điển tiền hiện đại. Thứ bị đẩy ra rìa không phải biểu diễn âm nhạc truyền thống, mà là sáng tác mới theo ngôn ngữ cũ.

Người giàu không phải người dẫn đầu

Điểm yếu lớn hơn của giả thuyết “người giàu đổi cách khoe địa vị” cho thấy họ thường không dẫn đầu chủ nghĩa hiện đại.

Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc hiện đại như Schoenberg hay Stravinsky không chuyển sang ngôn ngữ khó vì thị trường giàu có yêu cầu. Ngược lại, công chúng giàu có yêu opera và nhạc cổ điển phần lớn vẫn chuộng tác phẩm trước năm 1914. Ngày nay, trong 50 vở opera được diễn nhiều nhất toàn cầu, hầu như không có opera hiện đại chủ nghĩa nào. Giới tài phiệt không mấy quan tâm đến Boulez, Lachenmann hay Messiaen.

Trong văn học, tỷ phú và quý tộc không phải lực lượng chính đọc James Joyce. Độc giả trung thành của văn học hiện đại thường là giáo sư, nhà phê bình, nhà báo văn hóa và tầng lớp trí thức, hơn là giới siêu giàu.

Với hội họa và điêu khắc, người giàu mua nhiều tác phẩm hiện đại. Tuy nhiên, giai đoạn tiên phong, chính nghệ sĩ và các nhóm trí thức mới là lực lượng đẩy phong trào đi tới. Huyền thoại nghệ sĩ hiện đại nghèo khó, bị khinh miệt vì đi trước thời đại không hoàn toàn đúng, nhưng cũng không sai hẳn. Phần lớn họ không nghĩ bản thân đang chạy theo thị trường.

Kiến trúc hiện đại: từ trường học đến biệt thự nhà giàu

Kiến trúc cũng đi theo quỹ đạo tương tự. Nhiều kiến trúc sư hiện đại ban đầu khó kiếm khách hàng. Mies van der Rohe vẫn phải thiết kế nhà cổ điển để sống, dù xem phong cách này là lỗi thời. Những khách hàng đầu tiên của kiến trúc hiện đại thường không phải giới siêu giàu đại chúng, mà là nhóm nhỏ trí thức giàu có, cởi mở với thử nghiệm thẩm mỹ.

Đầu thập niên 1930, tại Anh, các trường kiến trúc chuyển sang đào tạo theo hướng hiện đại, khi số nhà tư nhân hiện đại đúng nghĩa vẫn cực ít. Điều này cho thấy chủ nghĩa hiện đại trước hết chiến thắng trong các thiết chế văn hóa: trường học, tạp chí, nhóm phê bình, bảo tàng, giới chuyên môn.

Sau này, giới giàu dần đi theo. Nhà văn Tom Wolfe từng châm biếm rằng sau năm 1945, các tài phiệt, chủ tịch tập đoàn, quan chức và hiệu trưởng đại học bỗng trở nên rụt rè trước kiến trúc sư. Họ chấp nhận những khối nhà kính và bê tông mà đôi khi chính họ không thật sự thích, vì đây là thứ giới chuyên môn nói là đúng, là tiên tiến, là có văn hóa.

Wolfe có thể phóng đại, nhưng ông chạm vào sự thật: người giàu không hẳn kiểm soát chủ nghĩa hiện đại; nhiều khi họ mua vì bị giới tinh hoa văn hóa thuyết phục rằng đây là biểu hiện của gu tốt.

Từ khoe tiền sang khoe gu

Vậy giả thuyết ban đầu sai hoàn toàn? Không hẳn. Đúng là chủ nghĩa hiện đại vận hành như trò chơi địa vị, nhưng cơ chế không phải là người giàu chủ động bỏ trang trí để tìm tín hiệu mới. Đúng hơn, giới nghệ sĩ và trí thức tạo ra hệ mã thẩm mỹ mới, khó tiếp cận, rồi dần buộc hoặc thuyết phục tầng lớp giàu có học theo.

Vậy nên, thứ “khó hiểu” của nghệ thuật hiện đại không phải tai nạn mà đến từ sức hút. Bức tranh trừu tượng, bản nhạc phi điệu tính, tiểu thuyết đứt gãy cấu trúc hay tòa nhà không trang trí đều đòi hỏi người xem phải có kiến thức nền, khả năng giải mã và sự quen thuộc với các cuộc tranh luận nghệ thuật.

Đây là tín hiệu địa vị tinh vi hơn tiền bạc: phân biệt người có “gu”, người có học, người thuộc vòng tròn văn hóa đúng chuẩn với phần còn lại.

Ai có quyền quyết định cái đẹp?

Tranh luận vừa là chuyện lịch sử nghệ thuật, vừa giúp giải thích vì sao nhiều người hiện nay cảm thấy xa lạ với kiến trúc và nghệ thuật hiện đại. Khi cái đẹp được định nghĩa bởi nhóm chuyên gia, trong hệ mã ngày càng khó đọc, công chúng dễ cảm thấy bị loại khỏi cuộc chơi.

Điều này không có nghĩa chủ nghĩa hiện đại vô giá trị; nhiều tác phẩm hiện đại rất mạnh mẽ, sâu sắc và trung thực với thế giới công nghiệp, đô thị, chiến tranh và đứt gãy thế kỷ 20. Tuy nhiên, thẩm mỹ không bao giờ chỉ là thẩm mỹ mà luôn gắn với quyền lực văn hóa: ai được quyết định cái gì là đẹp, cái gì là lỗi thời, cái gì là “có gu”.

Trang trí từng là ngôn ngữ của quyền lực vì đắt đỏ. Chủ nghĩa hiện đại trở thành ngôn ngữ của quyền lực vì khó. Có lẽ đây là nghịch lý lớn nhất: nghệ thuật từ bỏ khoe của cải không nhất thiết trở nên dân chủ hơn; nghệ thuật chuyển sang phân biệt bằng tri thức, gu thẩm mỹ và khả năng hiểu đúng thứ mà số đông chưa được dạy để hiểu.

shared via nhtimes,

Monday, May 25, 2026

Cuốn sách Phục hưng dạy châu Âu tin vào tiến bộ

 

Trước khi Galileo dùng kính thiên văn, trước Newton, Boyle hay các cuộc cách mạng khoa học lớn, châu Âu bắt đầu thay đổi cách nhìn về chính mình. Cuối thế kỷ 16, thay vì xem hiện tại chỉ là cái bóng mờ của Hy Lạp – La Mã cổ đại, một số trí thức bắt đầu tin rằng thời đại này cũng có những phát minh và khám phá vượt xa người xưa. Cuốn Nova Reperta, xuất bản năm 1588, ghi lại khoảnh khắc tinh thần bằng 19 bản khắc về thế giới đang học cách nghĩ theo hướng tiến bộ.

Ý tưởng mới xuất hiện trước khoa học hiện đại

Năm 1588, Galileo vẫn chưa nhìn qua kính thiên văn. Sau nhiều thập niên, kính hiển vi, đồng hồ quả lắc, áp kế và máy bơm hơi nước mới xuất hiện. Lúc này, Francis Bacon mới là nghị sĩ trẻ bắt đầu viết về khoa học. Robert Boyle chưa ra đời, Isaac Newton còn cách thế giới hơn nửa thế kỷ.

Tuy nhiên, ngay trước bình minh của khoa học hiện đại, thay đổi âm thầm diễn ra trong trí tưởng tượng châu Âu. Các học giả bắt đầu nhìn thời đại không như bản sao kém hơn của cổ đại, mà như thế giới mới, giàu phát minh và khám phá.

Aristotle và Cicero có thể vĩ đại, nhưng họ không biết đến châu Mỹ, cũng không có la bàn, kỹ thuật hàng hải, in ấn, súng thần công hay nhiều công cụ đã làm thay đổi đời sống châu Âu cuối thời Phục hưng. Người hiện đại, ít nhất trong mắt một số trí thức khi đó, không chỉ học lại từ người xưa; họ phát minh ra những thứ người xưa không thể tưởng tượng.

Đây là mầm mống của “văn hóa tăng trưởng” – niềm tin rằng lịch sử có thể đi lên.

Nova Reperta: kể về tiến bộ bằng hình ảnh

Trong bối cảnh này, hai người Florence tạo ra Nova Reperta, thường được dịch là “những khám phá mới”. Cuốn sách gồm 19 bản khắc, mỗi bản tôn vinh một phát minh, khám phá hoặc quy trình tương đối mới với người châu Âu.

Tác phẩm do Johannes Stradanus, họa sĩ gốc Flemish từng học việc với Giorgio Vasari và làm việc cho gia tộc Medici, thiết kế. Người đồng hành với ông là Luigi Alamanni, trí thức văn chương thuộc gia đình Florence danh giá, đồng thời là bạn và người bảo trợ của Stradanus.

Thay vì viết luận văn dài về tiến bộ, Nova Reperta chọn cách thuyết phục bằng hình ảnh; cho người xem thấy thế giới đương thời khác cổ đại như thế nào: máy in, la bàn, súng, đồng hồ, chưng cất, cối xay, sơn dầu, chế biến đường, khai thác kim loại, xưởng thủ công, tàu thuyền và những vùng đất mới.

Đây là một trong những tác phẩm sớm nhất cổ vũ thái độ mới: hiện tại không chỉ suy tàn so với quá khứ; hiện tại có thể là nơi phát sinh cái mới.

Trang bìa như tuyên ngôn

Trang bìa của Nova Reperta là lời giới thiệu bằng biểu tượng. Phía trên bên trái là phụ nữ khỏa thân được che phủ khéo léo chỉ vào bản đồ châu Mỹ. Phía trên bên phải là ông già quay lưng rời khỏi trang, bên cạnh chiếc la bàn. Cả hai đều cầm biểu tượng ouroboros – con rắn tự cắn đuôi, tượng trưng cho vĩnh cửu.

Người phụ nữ là tương lai; ông già là quá khứ; hiện tại nằm giữa họ – nơi các khám phá đương thời xuất hiện.

Ở giữa trang là máy in và súng thần công, xung quanh là đồng hồ, thiết bị chưng cất và nhiều phát minh phân biệt đời sống hiện đại với cổ đại. Một số thứ không hẳn “mới” theo nghĩa tuyệt đối; có cái tồn tại nhiều thế kỷ hoặc được du nhập từ nền văn hóa khác. Tuy nhiên, điểm chung là chúng không đến từ di sản Hy Lạp – La Mã. Thông điệp là, người hiện đại có quyền tự hào về những gì thời đại mình tạo ra.

Châu Mỹ và cú sốc về thế giới mới

Cuốn sách mở đầu bằng cảnh Amerigo Vespucci đánh thức “America”, được nhân cách hóa thành phụ nữ đội mũ lông vũ, nằm trên võng. Xung quanh là những con vật lạ với người châu Âu như thú ăn kiến và lười. Phía sau có cả cảnh nướng chân người – chi tiết phản ánh trí tưởng tượng vừa tò mò, vừa định kiến của châu Âu về Tân Thế giới.

Bức tranh cho thấy châu Mỹ hiện lên cùng lúc như vùng đất kỳ lạ và nơi có con người. Đây là cú sốc trí tuệ lớn: nếu người xưa không biết đến phần khổng lồ của thế giới, thì họ không thể là giới hạn cuối cùng của hiểu biết.

Vậy nên, khám phá địa lý không chỉ mở ra tuyến hàng hải và thương mại; mà làm lung lay cảm giác rằng tri thức cổ đại hoàn tất mọi điều đáng biết.

Những xưởng làm việc đầy người và vật chất

Phần lớn các bản khắc còn lại đưa người xem vào các xưởng thủ công châu Âu: đúc súng, làm thuốc súng, xếp chữ và in sách, rèn sắt, giũa bánh răng đồng hồ, ép dầu ô liu, sửa giáp, chế biến đường, vận hành cối xay nước và cối xay gió.

Stradanus vẽ thế giới đầy lao động xã hội. Người trong tranh trông khỏe mạnh, có giày dép, bận rộn và hợp tác. Không gian sản xuất không tối tăm hay khổ sở, mà sôi động, có nhịp, có kỹ năng và có sự dư dả vật chất.

Ở cảnh chế biến đường, người này chặt mía, người khác cắt và chất lên giỏ, nhóm khác đưa mía tới cối xay nước, rồi ép, đun, rót siro vào khuôn và tạo thành các khối đường. Đây là phiên bản sinh động của phân công lao động, gần với điều Adam Smith sau này mô tả trong xưởng ghim, nhưng ngọt ngào và thị giác hơn.

Thông điệp không nằm ở phát minh đơn lẻ. Sức mạnh của tiến bộ xuất hiện khi nhiều kỹ thuật, nhiều công cụ và nhiều con người kết hợp với nhau.

Không phải sách hướng dẫn, mà là lời mời kinh ngạc

Nova Reperta không phải cẩm nang kỹ thuật; không chỉ người đọc cách xây đồng hồ, làm la bàn hay vận hành xưởng in từ đầu. Các hình ảnh giàu chi tiết nhưng nhằm giải trí, khơi tò mò và tạo cảm giác đắm chìm.

Cảnh cối xay nước, chim đậu trên mái, gà mổ hạt rơi; trong xưởng khắc in, cậu bé quay máy ép với vẻ chán chường. Chú chó ngủ dưới chân học giả tính toán cảnh về la bàn. Người xem được mời đi tìm bánh răng, dụng cụ, gương mặt tập trung, dáng đứng, động tác lao động và các chi tiết nhỏ hài hước.

Chính sự sống động làm cuốn sách hấp dẫn, khiến người xem cảm thấy tiến bộ đang diễn ra quanh mình.

Khi thế kỷ 20 mất đi niềm vui với phát minh

Điều thú vị là phiên bản nghệ thuật cùng tên năm 1999 lại có tinh thần gần như trái ngược. Thay vì xưởng làm việc nhộn nhịp và gương mặt con người, bản Nova Reperta hiện đại tập trung vào cầu, đường sắt, cảng, biển hiệu Times Square, vũ khí và hạ tầng lạnh lẽo: con người gần như biến mất; ao động trở nên vô hình; niềm vui trước phát minh được thay bằng suy tư u ám về tiêu dùng, quyền lực và khai thác môi trường.

Sự đối lập nói nhiều về văn hóa hiện đại. Cuối thế kỷ 16, các nghệ sĩ và trí thức có thể nhìn máy in, la bàn, cối xay, xưởng luyện kim và cảm thấy ngạc nhiên, biết ơn. Cuối thế kỷ 20, nhiều người lại nhìn hạ tầng và công nghệ bằng ánh mắt nghi ngờ, như dấu hiệu của tha hóa.

Cả hai thái độ đều có lý do. Tiến bộ có chi phí: thuộc địa, bạo lực, khai thác lao động, tàn phá môi trường. Song nếu chỉ còn hoài nghi, ta cũng đánh mất khả năng thấy những phát minh mở rộng đời sống con người.

Bài học từ cuốn sách 19 bản khắc

Nova Reperta quan trọng vì mang định kiến thời đại, có cái nhìn châu Âu trung tâm và không thấy hết giá trị của mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, Nova ghi lại khoảnh khắc hiếm: khi con người bắt đầu tin thời đại này có thể tạo ra thứ mới, thay vì chỉ sống dưới bóng quá khứ.

Niềm tin là điều kiện tinh thần của tăng trưởng. Trước khi có phòng thí nghiệm hiện đại, cách mạng khoa học hay công nghiệp hóa, cần có thay đổi sâu hơn: tin rằng tri thức chưa kết thúc, phát minh có thể tiếp tục, người hiện tại không bị kết án phải thấp hơn người xưa.

Cuốn sách nhỏ bằng hình ảnh giúp châu Âu tưởng tượng điều này. Sau bốn thế kỷ, giữa thời đại vừa hưởng lợi vừa mệt mỏi vì công nghệ, Nova Reperta vẫn nhắc, rằng tiến bộ không chỉ là máy móc mà còn là năng lực nhìn thế giới với sự tò mò, biết ơn và dũng khí rằng tương lai có thể khác hiện tại.

shared via wip,

Friday, May 22, 2026

Tập thể dục thế nào để kiểm soát đường huyết tốt hơn?

Ảnh: Jiaqi Wang

Với người bị tiểu đường, tiền tiểu đường hoặc kháng insulin, vận động không chỉ là lời khuyên chung chung về lối sống lành mạnh. Tập thể dục có thể giúp cơ bắp dùng glucose hiệu quả hơn, hạ đường huyết, cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ giảm cân; song không phải cách tập nào cũng giống nhau: cường độ, bài tập sức mạnh và thời điểm vận động sau bữa ăn có thể quyết định hiệu quả kiểm soát đường huyết.

Khi đường huyết trở thành nỗi lo phổ biến

Ngày càng nhiều người phải quan tâm đến đường huyết; riêng tại Mỹ, khoảng 38 triệu người mắc tiểu đường, và số người tiền tiểu đường còn nhiều hơn gấp đôi. Hàng triệu người khác có một dạng kháng insulin nào đó – tình trạng có thể khiến cơ thể mệt mỏi, dễ cáu, chóng mặt và ngày càng phổ biến khi tuổi tăng lên.

Nguyên nhân của tiểu đường rất phức tạp: di truyền, tiền sử gia đình, cân nặng, chế độ ăn và tuổi tác đều có vai trò. Tuy nhiên, có yếu tố mà mỗi người có thể chủ động thay đổi: vận động.

Các chuyên gia nhấn mạnh tập thể dục quan trọng không kém chế độ ăn trong phòng ngừa và điều trị kháng insulin, tiền tiểu đường và tiểu đường type 2; với nhiều người, vận động còn giúp giảm cân – bước thường có ý nghĩa lớn nhất trong việc đưa đường huyết về mức ổn định hơn.

Vì sao vận động giúp hạ đường huyết?

Khi tập thể dục, cơ bắp cần năng lượng; một phần năng lượng đó đến từ glucose trong máu. Vì vậy, trong lúc vận động, tế bào cơ có thể dùng glucose dễ dàng hơn, giúp đường huyết giảm trực tiếp.

Theo Dr. Donald Hensrud, chuyên gia y học dự phòng và dinh dưỡng, đồng thời là biên tập viên y khoa của The Mayo Clinic Diet, vận động có nhiều cơ chế riêng giúp cơ thể xử lý glucose tốt hơn. Không chỉ “đốt đường” trong lúc tập, tập luyện đều đặn còn cải thiện cách cơ thể sử dụng insulin.

Theo Dr. Gerald I. Shulman, giáo sư y học và sinh lý học tại Trường Y Yale, tập thể dục cũng có thể làm giảm mỡ quanh các cơ quan nội tạng – yếu tố nguy cơ quan trọng của tiểu đường và kháng insulin.

Nghiên cứu cho thấy tập luyện thường xuyên, đặc biệt là các bài cường độ cao ngắt quãng hoặc vận động liên tục ở mức vừa phải, có thể tạo khác biệt lớn. Ở một số nghiên cứu, tiền tiểu đường được đảo ngược ở gần 40% người tham gia, dù những thay đổi bền vững có thể cần nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Tập sức mạnh nên được ưu tiên

Đi bộ tốt cho tim mạch và là lựa chọn dễ bắt đầu; song, nếu mục tiêu là kiểm soát đường huyết, các nghiên cứu cho thấy hai kiểu tập đặc biệt hiệu quả: tập cường độ cao và tập sức mạnh.

Nghiên cứu gần đây cho thấy tập sức mạnh hiệu quả hơn đáng kể so với aerobic trong kiểm soát đường huyết ở người bị tiểu đường type 2. Dr. Shulman cho rằng điều này có thể cũng đúng với nhiều người khác đang lo ngại về đường huyết. Nguyên nhân ở chỗ cơ bắp là nơi tiêu thụ glucose lớn; càng nhiều khối cơ hoạt động tốt, cơ thể càng có “bể chứa” tốt hơn để xử lý đường trong máu. Cả aerobic lẫn tập sức mạnh đều giúp tạo thêm ty thể – các “nhà máy năng lượng” trong tế bào – nhưng tập tạ dường như nhỉnh hơn nếu người tập thật sự nỗ lực.

Tập sức mạnh đặc biệt quan trọng với người lớn tuổi. Kháng insulin và tiểu đường type 2 có thể đẩy nhanh quá trình mất cơ, mất sức mạnh vốn xảy ra tự nhiên theo tuổi, nhất là ở phụ nữ. Michael Joseph Gross, tác giả cuốn Stronger: The Untold Story of Muscles in Our Lives, lưu ý rằng đi bộ tốt, nhưng thường không đủ để xây dựng cơ bắp.

Tạ phải đủ nặng mới có tác dụng

Không phải cứ cầm tạ nhẹ là đủ; cách tập sức mạnh cũng quan trọng. Để hiệu quả hơn với đường huyết, mức tạ nên đủ nặng để cơ thể thấy thách thức.

Tổng quan hệ thống cho thấy nâng tạ ở mức khó giúp hạ đường huyết tốt hơn so với tập sức mạnh cường độ thấp. Điều này không có nghĩa người mới tập phải lao vào tạ nặng nguy hiểm. Tuy nhiên, nguyên tắc là bài tập cần tiến triển: tăng dần sức cản, số lần, số hiệp hoặc độ khó theo thời gian.

Các bài tập có thể gồm squat, deadlift nhẹ, đẩy ngực, kéo lưng, lunge, chống đẩy, kéo dây kháng lực hoặc dùng máy tập. Với người lớn tuổi hoặc có bệnh nền, nên bắt đầu dưới hướng dẫn của huấn luyện viên hoặc chuyên gia y tế để tránh chấn thương.

HIIT: ít thời gian, tác động mạnh

Bên cạnh tập sức mạnh, high-intensity interval training – tập cường độ cao ngắt quãng, thường gọi là HIIT – cũng được chứng minh đặc biệt hiệu quả với người tiền tiểu đường và tiểu đường type 2. HIIT thường gồm các đoạn vận động mạnh trong thời gian ngắn, xen kẽ nghỉ hoặc vận động nhẹ. Ví dụ: đi bộ nhanh hoặc đạp xe rất mạnh trong 30 giây, rồi chậm lại 1 – 2’, lặp lại nhiều vòng.

HIIT có ưu điểm là tạo áp lực chuyển hóa lớn trong thời gian ngắn, giúp cơ thể cải thiện khả năng xử lý glucose. Tuy nhiên, người mắc tiểu đường, bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc ít vận động lâu ngày không nên tự ý bắt đầu các buổi HIIT nặng. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi mạnh chế độ tập.

Lựa chọn thực tế là xen kẽ vài buổi tập sức mạnh mỗi tuần, kết hợp một số buổi vận động cường độ cao có kiểm soát, và duy trì đi bộ hoặc vận động nhẹ hằng ngày.

Tập lúc nào tốt nhất?

Với người không bị kháng insulin, thời điểm tập trong ngày không quá quan trọng; điều quan trọng nhất là tập đều.

Tuy nhiên, với người tiền tiểu đường hoặc tiểu đường type 2, nghiên cứu gợi ý tập vào buổi chiều có thể giúp giảm đường huyết tốt hơn; vì đường huyết dao động theo nhịp trong ngày, và càng về cuối ngày, cơ thể thường kém nhạy với insulin hơn. Vận động vào buổi chiều vì thế có thể giúp giảm nguy cơ tăng đường huyết.

Nguyên tắc thực tế khác: với người kháng insulin, thời điểm tốt để vận động là khoảng 30’ sau khi bắt đầu bữa ăn: đi bộ nhẹ, đạp xe nhẹ hoặc vận động vừa phải sau ăn có thể giúp hạn chế đường huyết tăng vọt.

Nếu lịch sinh hoạt chỉ cho phép tập buổi sáng, vẫn nên tập. Tuy nhiên, chuyên gia khuyên không nên ăn quá nhiều tinh bột trước đó; bữa sáng nhỏ với protein và carbohydrate lành mạnh như trái cây, rau hoặc ngũ cốc nguyên hạt sẽ hợp lý hơn.

Đừng để hai ngày liên tiếp không vận động

Các chuyên gia khuyến nghị nên tập ít nhất 3 ngày/tuần và không để quá 2 ngày liên tiếp không vận động. Với người có vấn đề đường huyết, sự đều đặn rất quan trọng vì tác dụng cải thiện độ nhạy insulin sau tập không kéo dài mãi.

Buổi tập tốt không thể bù cho cả tuần ngồi yên; cơ thể cần được nhắc thường xuyên rằng glucose trong máu có nơi để đi: vào cơ bắp đang hoạt động.

Điều này không nhất thiết đòi hỏi phòng gym đắt tiền. Lịch đơn giản có thể gồm tập sức mạnh 2 – 3 buổi mỗi tuần, đi bộ nhanh sau bữa ăn, thêm vài đoạn tăng tốc ngắn nếu sức khỏe cho phép, và giảm thời gian ngồi liên tục trong ngày.

Người mới mắc dễ đảo chiều hơn

Dr. Hensrud nhấn mạnh tiền tiểu đường và tiểu đường mới khởi phát thường đáp ứng với thay đổi lối sống tốt hơn các trường hợp kéo dài nhiều năm. Vì vậy, phát hiện sớm kháng insulin và hành động sớm rất quan trọng.

Với người mới được chẩn đoán, thông điệp không nên là bi quan. Ngược lại, họ vẫn có nhiều quyền kiểm soát. Giảm cân thông qua ăn uống hợp lý và tập thể dục đều đặn có thể tạo thay đổi lớn.

Tập thể dục không thay thế hoàn toàn thuốc hay các chỉ định y khoa; nhưng là loại “thuốc” mạnh, rẻ và có thêm nhiều lợi ích phụ: tim khỏe hơn, cơ bắp tốt hơn, ngủ ngon hơn, tâm trạng ổn hơn và cân nặng dễ kiểm soát hơn.

Đường huyết không chỉ nằm trên xét nghiệm máu; mà phản ánh cách cơ thể dùng năng lượng mỗi ngày. Một trong những cách hiệu quả nhất để dạy cơ thể dùng năng lượng tốt hơn là đứng dậy, vận động, nâng vật nặng vừa sức và biến cơ bắp thành đồng minh trong cuộc chiến chống kháng insulin.

shared via nytimes,

Thursday, May 21, 2026

Vì sao cà phê pour-over ngày càng ngon?


Pour-over từng là biểu tượng của cà phê thủ công: đẹp, chậm, kỹ thuật và đầy tính nghi lễ. Tuy nhiên, với quán cà phê, đây cũng là một bài toán khó vì mất thời gian, cần barista lành nghề và dễ cho kết quả không ổn định. Nay, các máy pha tự động mới đang cố giữ lại hương vị tinh tế của pour-over, đồng thời giải quyết điểm yếu lớn nhất của nó: làm sao pha được nhiều ly ngon, đều và đủ nhanh trong giờ cao điểm.

Khi ly cà phê trở thành nghi lễ

Ở Mỹ, gần như mọi quán cà phê đều có drip coffee – cà phê phin giấy pha bằng máy nhỏ giọt, tương tự máy nhiều gia đình dùng ở nhà. Bạn cho bột cà phê vào giấy lọc, máy rót nước nóng lên trên, cà phê chảy xuống bình.

20 năm qua, cách pha khác trở thành biểu tượng của cà phê chất lượng cao: pour-over. Đây là phương pháp pha thủ công bằng bình cổ ngỗng, giấy lọc và dripper, nước nóng rót từ từ lên lớp bột cà phê.

Với người yêu cà phê, pour-over hấp dẫn vì sự chính xác và tính nghi thức. Người pha kiểm soát lượng nước, tốc độ rót, thời gian nở cà phê, nhiệt độ và dòng chảy. Ly cà phê ngon có thể làm nổi bật hương trái cây, hoa, vị chua sáng hoặc hậu vị phức tạp của hạt cà phê đặc sản.

Tuy nhiên, với quán cà phê đông khách, đây lại là cơn đau đầu.

Vì sao pour-over khó với quán cà phê?

Ly pour-over trong điều kiện lý tưởng mất khoảng 3’ để pha, chưa kể thời gian chuẩn bị, tráng giấy lọc, xay hạt và dọn bã. Cùng thời gian này, barista giỏi có thể làm nhiều ly espresso hoặc đồ uống sữa.

Vấn đề không chỉ là thời gian; pour-over còn khó ổn định. Chỉ cần thay đổi nhỏ trong độ mịn của bột, độ cao khi rót, tốc độ dòng nước, nhiệt độ hoặc cách khuấy, kết quả đã khác. Cà phê có thể bị nhạt, chua, đắng hoặc thiếu chiều sâu.

Thậm chí, có quán phải ghi trên menu: “manual brew, wait time 10 minutes” – pha thủ công, chờ 10’. Điều này cho thấy sự lúng túng của ngành: khách thích cà phê đặc sản, song không phải ai cũng sẵn sàng trả giá tương xứng cho thời gian của barista.

Cà phê đặc sản tạo ra nhu cầu mới

Để hiểu vì sao pour-over bùng nổ, cần nhìn lại sự thay đổi của cà phê vài thập niên qua. Từ thập niên 1970, cà phê bắt đầu thoát khỏi vị thế hàng hóa đồng nhất. Peet’s Coffee nhấn mạnh xuất xứ hạt. Sau này, Starbucks phổ biến espresso rộng rãi hơn tại Mỹ.

Đầu những năm 2000, các quán như Intelligentsia ở Chicago và Stumptown ở Portland đưa cà phê đặc sản lên tầm cao mới. Họ không chỉ ghi quốc gia xuất xứ, mà còn nêu trang trại, hợp tác xã, giống cây, vùng trồng và phương pháp xử lý; họ rang nhẹ hơn để giữ hương trái cây, hoa và độ chua sáng, thay vì rang đậm đến mức mọi hạt đều có vị khói, caramel và chocolate.

Khi khách hàng muốn thử nhiều loại hạt single-origin, quán cà phê gặp bài toán mới. Máy drip công nghiệp thường chỉ pha được hai hoặc ba loại: cà phê rang đậm, cà phê rang nhạt, cà phê không caffeine. Tuy nhiên, cửa hàng có thể bán 10 – 20 loại hạt khác nhau. Làm sao để khách nếm được nhiều lựa chọn ấy? Câu trả lời là pour-over: pha từng ly theo yêu cầu.

V60 và vẻ đẹp của cà phê thủ công

Ra mắt năm 2005, biểu tượng của pour-over hiện đại là V60, dripper của công ty Nhật Hario. Con số 60 chỉ góc 60 độ của phễu hình nón, giúp nước chảy về một lỗ ở đáy. Thiết kế đơn giản, đẹp và tạo cảm giác chính xác kiểu Nhật.

V60 nhanh chóng được người yêu cà phê đón nhận; thay thế nhiều dripper cũ có đáy phẳng hoặc hình thang, nơi nước dễ bị kẹt và dòng chảy kém đều.

Tuy nhiên, V60 cũng đòi hỏi kỹ thuật. Đây là phương pháp percolation – nước đi qua lớp bột cà phê rồi nhỏ xuống cốc. Muốn ngon, nước phải chảy đều qua toàn bộ lớp cà phê, không đi tắt quanh mép giấy lọc, không tạo kênh dòng chảy nhanh gọi là channeling, cũng không bị tắc khiến cà phê bị chiết xuất quá mức. Chính vì vậy, V60 vừa là công cụ tuyệt vời, vừa là bài kiểm tra tay nghề.

Máy pha đôi khi làm tốt hơn con người

Sự thật khiến nhiều người yêu pour-over khó chịu: máy pha cà phê tốt đôi khi cho ly ổn định hơn tay người. Từ thập niên 1970, các máy như Moccamaster xuất hiện và có hai lợi thế lớn.

Thứ nhất là giữ nhiệt. Quá trình pha, hỗn hợp nước và cà phê mất nhiệt vào không khí và vào chính dripper. Các vật liệu đẹp như đồng, kính, gốm lại có khối lượng nhiệt lớn, hút nhiệt khỏi cà phê. Nhựa rẻ tiền lại giữ nhiệt tốt hơn. Máy pha, ngược lại, có hệ thống bên trong nóng đều cùng nước.

Thứ hai là độ lặp lại. Máy rót nước theo cùng một cách mỗi lần. Còn con người, dù giỏi, vẫn thay đổi góc rót, độ cao, tốc độ và lực tay. Với cà phê, những thay đổi nhỏ này có thể tạo khác biệt lớn.

Vậy vì sao pour-over vẫn được yêu thích? Vì pour-over không chỉ là hương vị mà còn là nghi lễ, sự chăm chút và cảm giác ly cà phê được làm riêng.

Starbucks từng suýt giải được bài toán

Năm 2006, thiết bị tên Clover xuất hiện và gần như giải được vấn đề của pour-over trong quán. Clover là máy pha từng ly, kết hợp ngâm cà phê với hệ thống hút chân không. Barista cho bột vào buồng pha, máy rót nước ở nhiệt độ lập trình sẵn, cà phê ngâm khoảng 1’; bộ lọc nâng lên, hút cà phê xuống cốc và giữ bã lại phía trên. Clover nhanh, sạch, ổn định và tạo ra cà phê rất ngon. Năm đầu, 100 máy được bán. Năm 2008, Starbucks mua lại công ty sản xuất Clover, ngừng bán cho các quán khác và đóng diễn đàn hỗ trợ CloverNet.

Howard Schultz uống ly Clover đầu tiên ở Café Grumpy tại Manhattan và gọi đây là ly cà phê ngon nhất ông từng uống. Starbucks muốn dùng Clover để cạnh tranh với McDonald’s McCafé ở phân khúc đại chúng và với các chuỗi specialty như Stumptown, Blue Bottle.

Tuy nhiên, chiến lược không kéo dài. Năm 2019, Starbucks bắt đầu loại bỏ Clover khỏi nhiều cửa hàng. Người uống specialty không dễ bị thuyết phục bởi Starbucks, trong khi khách đại chúng thích nitro cold brew, frappuccino và các đồ uống viral hơn.

Cuộc đua tự động hóa pour-over

Sau Clover, nhiều công ty tiếp tục tìm cách tự động hóa pour-over mà vẫn giữ được vẻ thủ công. Poursteady dùng ống nước nhỏ thay vai trò barista, rót theo chương trình tùy chỉnh vào nhiều dripper cùng lúc. Máy năm vòi có thể pha năm V60 đồng thời, cho khách xem được “nghi lễ” pour-over nhưng giảm gánh nặng tay nghề.

Tone Touch cũng rót nước tự động từ phía trên, thường kết hợp với các dripper mới như Tricolate. Đây là loại no-bypass brewer, tức thiết kế để nước không thoát quanh mép giấy lọc mà buộc phải đi qua toàn bộ lớp cà phê, giúp chiết xuất nhiều hương vị hơn. Nhược điểm là thời gian pha dài, thường 6 – 10 phút.

xBloom lại đi theo hướng máy pod cao cấp. Khác các pod cà phê thông thường, xBloom dùng hạt nguyên từ các nhà rang tốt. Mỗi pod có chip RFID cho máy biết cần xay ở mức nào, dùng nước nhiệt độ bao nhiêu và rót thế nào. Mục tiêu là giúp người dùng ở nhà pha được ly gần giống quán mà không cần hiểu sâu về “dialing in”.

Decent Espresso và tương lai của filter coffee

Hướng đặc biệt thú vị đến từ Decent Espresso, chiếc máy espresso có thể kiểm soát áp suất, lưu lượng và nhiệt độ nước rất chính xác. Nhờ đây, Decent Espresso không chỉ pha espresso mà còn có thể tạo những shot rất dài, gần như pour-over.

Phiên bản mới gọi là Filter3, do chuyên gia cà phê Scott Rao phát triển, dùng basket hình trụ dài, giấy lọc nhỏ ở đáy và nước chảy đều qua toàn bộ cà phê. Vì basket nằm sát grouphead nóng của máy espresso, nhiệt được giữ tốt. Vì một phần ngâm trong basket, phương pháp này cũng dễ tha thứ hơn với sai lệch độ xay.

Filter3 cho mức chiết xuất cao hơn V60 thủ công: 20,44% so với 16,69% trong một lần dùng cùng loại hạt Honduras. Với người pha không chuyên, chiết xuất cao hơn thường đồng nghĩa ly cà phê đầy đặn, sâu và cân bằng hơn.

Điểm hấp dẫn với quán là quy trình đơn giản: cà phê được cân sẵn, barista xay vào basket, bấm máy, chờ khoảng 3’ và dọn dẹp dễ hơn pour-over truyền thống. Máy Decent nhỏ, giá cạnh tranh với nhiều thiết bị quán và vẫn là máy espresso đầy đủ chức năng.

Cà phê ngon hơn nhờ bớt phụ thuộc vào tay nghề

Tương lai của pour-over không phải từ bỏ nghi lễ, mà là biết khi nào nên tự động hóa. Với người uống ở nhà, rót tay vẫn có niềm vui riêng. Tuy nhiên, với quán cà phê, mục tiêu lớn hơn là cho nhiều khách tiếp cận nhiều loại hạt ngon, với chất lượng ổn định và không phải chờ quá lâu.

Cà phê đặc sản đã đi chặng dài: từ hạt bị xem như hàng hóa đồng nhất, đến từng lô từ trang trại cụ thể; từ rang đậm che mùi, đến rang nhẹ để phô hương; từ vài bình drip sau quầy, đến menu nhiều lựa chọn toàn cầu.

Bước tiếp theo là công nghệ pha. Nếu máy móc có thể giữ nhiệt tốt, rót đều, xay chính xác và lặp lại công thức tốt hơn con người, pour-over sẽ không mất đi linh hồn mà chỉ bớt thất thường hơn.

Ly cà phê ngon không nhất thiết phải được pha bằng tay từ đầu đến cuối. Điều quan trọng là ly cà phê giúp người uống nếm được rõ hơn hạt cà phê đến từ đâu, được rang ra sao và có gì đặc biệt. Nếu công nghệ làm điều này nhanh, đều và dễ tiếp cận hơn, pour-over sẽ không biến mất mà chỉ phát triển.

shared via wip, 

Cuộc cách mạng cocktail: Vì sao đồ uống quầy bar ngày càng ngon hơn?


Thập niên 1980 – 1990, cocktail là những ly đồ uống khổng lồ, ngọt gắt và pha vội. Hai thập niên qua, giới pha chế thay đổi sâu sắc: nước ép tươi thay sour mix, nguyên liệu hiếm được hồi sinh, kỹ thuật đo lường chính xác, còn các bartender trở thành những người thợ thủ công kiêm nhà sáng tạo. Cuộc phục hưng cocktail cho thấy điều đơn giản: đồ uống ngon hơn khi nguyên liệu tốt, đa dạng và được đối xử nghiêm túc hơn.

Từ ly đồ uống cẩu thả đến cocktail thủ công

Nếu từng bước vào quầy bar khoảng 10 – 20 năm qua, có thể nhận ra thay đổi rõ rệt. Những ly cocktail cỡ lớn, ngọt gắt, pha đại khái với hỗn hợp chua đóng chai và trang trí bằng cả “vườn trái cây” dần lui vào quá khứ.

Thay vào đó là những ly đồ uống được đong đo cẩn thận, dùng nước ép tươi, syrup tự nấu, rượu nền được chọn kỹ và các nguyên liệu từng rất hiếm. Nhiều quầy bar không chỉ có menu đồ uống, mà có cả “cocktail program” – chương trình pha chế được thiết kế như một phần nghiêm túc của trải nghiệm ẩm thực.

Bartender không chỉ là người rót rượu; họ nghiên cứu công thức cổ, phục dựng cocktail trước thời Cấm rượu, tự làm bitters, infusion, syrup, điều chỉnh độ axit, tạo ra nguyên liệu mới và phối hợp hương vị như đầu bếp. Thời kỳ này thường được gọi là phục hưng cocktail.

Nguyên liệu là trung tâm của cuộc cách mạng

Nhiều yếu tố góp phần tạo nên sự thay đổi: internet giúp chia sẻ công thức, văn hóa ẩm thực nâng kỳ vọng của khách hàng, craft beer khiến người uống chú ý hơn tới hương vị, còn kỹ thuật pha chế được chuẩn hóa. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất có lẽ là nguyên liệu.

Cocktail ngon hơn vì những gì được đưa vào ly đã tốt và thú vị hơn. Các bartender đòi hỏi nguyên liệu hiếm, chuẩn, có cá tính; các nhà nhập khẩu và doanh nhân đáp ứng bằng cách đưa về những loại rượu mùi, bitters, gin, rum, rye whiskey và phụ liệu từng biến mất khỏi thị trường.

Sự kết hợp giữa cầu từ giới pha chế am hiểu và nguồn cung mới từ nhà nhập khẩu mở rộng “bảng màu” của cocktail. Bartender hiện đại có thể dùng rượu mùi lấy cảm hứng từ thảo mộc Haiti, elderflower, bitter melon, carrot eau-de-vie, aloe liqueur, mezcal, yuzu bitters hoặc cả sốt cay để tạo ra đồ uống mới.

Aviation và sự hồi sinh của nguyên liệu bị lãng quên

Muốn hiểu vai trò của nguyên liệu, hãy nhìn vào cocktail Aviation. Đây là ly gin sour có màu tím nhạt đặc trưng, xuất hiện trong sách Recipes for Mixed Drinks của Hugo R. Ensslin năm 1916.

Công thức gốc gồm gin, nước chanh, maraschino liqueur và crème de violette – rượu mùi hoa tím tạo màu lavender và hương hoa đặc trưng. Cuối thế kỷ 20, nhiều sách cocktail danh tiếng lại in công thức Aviation mà không có crème de violette.

Lý do không chỉ là khác biệt công thức; nguyên liệu này gần như biến mất khỏi thị trường Mỹ. Sau thời Cấm rượu, crème de violette không quay lại các quầy bar và cửa hàng rượu Mỹ. Ở châu Âu, nguyên liệu này cũng trở nên mờ nhạt vì nhiều người cho rằng hương hoa quá giống xà phòng.

Vì thế, Aviation có lúc trở thành “cocktail thất lạc”: người ta biết công thức cổ có nguyên liệu quan trọng, nhưng không thể dễ dàng tìm thấy.

Chai rượu mùi làm sống lại cả dòng cocktail

Năm 2007, nhà nhập khẩu Eric Seed và công ty Haus Alpenz đưa crème de violette trở lại Mỹ qua thương hiệu Rothman & Winter. Ban đầu, nhiều cửa hàng rượu không muốn nhập vì sản phẩm quá lạ. Tuy nhiên, nhóm bartender cocktail thủ công bắt đầu dùng để pha Aviation, ban đầu như bí mật dành cho người sành.

Vài năm sau, crème de violette trở thành một trong những sản phẩm bán chạy của Seed. Aviation trở lại menu, rồi kéo theo hàng loạt cocktail màu tím nhạt khác. Ngày nay, có nhiều thương hiệu crème de violette trên thị trường, mỗi loại có sắc thái riêng: ngọt hơn, hương hoa hơn, hoặc đất hơn.

Câu chuyện Aviation là hình ảnh thu nhỏ của phục hưng cocktail: công thức cổ được tìm lại, nguyên liệu biến mất được hồi sinh, người pha chế lẫn người uống có thêm thế giới hương vị mới.

Nước ép tươi thay đổi tất cả

Nếu crème de violette là biểu tượng của nguyên liệu hiếm, nước ép tươi là đổi mới quan trọng nhất với cocktail đại chúng.

Trước thời Cấm rượu, nhiều bartender dùng nước chanh và lime tươi. Tuy nhiên, nửa sau thế kỷ 20, các quầy bar bị thống trị bởi sour mix – hỗn hợp chua ngọt đóng chai, ổn định trên kệ, tiện lợi nhưng thường ngọt gắt, nhân tạo và kém tinh tế.

Từ thập niên 1980 – 1990, những bartender như Dale DeGroff ở Rainbow Room tại New York và Dick Bradsell ở London dần khôi phục việc dùng nước ép mới vắt trong ngày, kết hợp với syrup tự làm.

Năm 1984, Bradsell tạo ra Bramble: ly gin sour đơn giản với crème de mûre, rượu mùi blackberry. Công thức không phức tạp, nhưng hương vị tươi, rõ và cân bằng khiến thức uống trở thành cocktail hiện đại kinh điển.

Khi nước ép tươi quay lại, rượu ngon cũng có đất diễn. Ly cocktail không còn phải che giấu rượu nền bằng đường và hương liệu mà có thể tôn lên rượu nền bằng độ chua, độ ngọt và cấu trúc chính xác.

Rye whiskey, bitters và những thứ từng suýt biến mất

Cuộc phục hưng nguyên liệu không dừng ở rượu mùi. Nửa sau thế kỷ 20, Rye whiskey, từng là nền tảng của Manhattan và nhiều cocktail Mỹ trước thời Cấm rượu, gần như biến mất khỏi thị trường Mỹ. Thập niên 1980 – 1990, chỉ vài hãng còn sản xuất rye, đôi khi chỉ một ngày mỗi năm.

Tuy nhiên, bartender đòi lại rye. Audrey Saunders, nhân vật quan trọng của phong trào cocktail New York, từng mê Rittenhouse rye sau khi uống Manhattan tại quầy bar ở London. Sau này, bà đưa Rittenhouse vào các cocktail, trong đó có Little Italy, biến thể Manhattan nổi tiếng.

Ngày nay, rye whiskey có mặt rộng rãi trở lại, từ các thương hiệu lớn đến nhà chưng cất thủ công. Vậy nên, Manhattan chưa bao giờ có nhiều lựa chọn tốt như hiện nay.

Bitters cũng vậy. Cuối thập niên 1990, thị trường đại chúng gần như chỉ có Angostura và Peychaud’s. Tuy nhiên, nhiều công thức cổ cần orange bitters. Bartender Gary Regan tự làm rồi tung ra Regan’s orange bitters, nay trở thành tiêu chuẩn. Hiện người pha chế có thể mua hàng chục loại bitters: cam, cần tây, yuzu, chocolate chili, bồ công anh và nhiều hương vị khác.

Khi khoa học ẩm thực bước vào ly cocktail

Cuộc cách mạng cocktail không chỉ là trở về quá khứ mà đang tiến về phía trước nhờ kỹ thuật ẩm thực hiện đại.

Super Juice là ví dụ điển hình. Thay vì vắt rất nhiều chanh hoặc lime tươi, bartender dùng lượng nhỏ vỏ và nước citrus, pha với nước, axit citric hoặc malic để tạo chất lỏng có độ chua tương tự nước ép. Super Juice ổn định, đồng đều, dùng ít trái cây và được xem là thân thiện môi trường hơn trong một số quầy bar.

Các sách cocktail mới như Tropical Standard đi sâu vào điều chỉnh đường, axit và kỹ thuật pha chế nhiệt đới. Những quầy bar hàng đầu như Double Chicken Please ở New York tạo ra cocktail mô phỏng hương vị đồ ăn quen thuộc: French Toast, Japanese Cold Noodle, Cold Pizza. Ở mặt trước của quán, cocktail còn được phục vụ từ vòi như bia, với nguyên liệu như rong biển, cà ri hay bí đao. Điều này cho thấy cocktail cao cấp tiến gần hơn tới bếp thử nghiệm.

Ngay cả cocktail “sến” cũng được làm tốt hơn

Sau hai thập niên nghiêm túc hóa cocktail, nhiều bartender lại quay về các đồ uống từng bị xem là phù phiếm của thập niên 1980 – 1990. Appletini xuất hiện trở lại – nhưng với nguyên liệu tươi hơn, kỹ thuật tốt hơn và sự cân bằng tinh tế hơn.

Đây có thể là thành quả lớn nhất của phục hưng cocktail. Không chỉ Old-Fashioned, Manhattan hay Aviation ngon hơn. Ngay cả những ly đồ uống từng bị coi là “dở” cũng được làm lại một cách tử tế.

Nói cách khác, cocktail đi qua vòng tròn: từ nghiêm túc phục dựng quá khứ, đến sáng tạo khoa học, rồi trở lại vui vẻ với những thứ từng bị chê, nhưng bằng tay nghề cao hơn.

Ly cocktail ngon là sản phẩm của cả hệ sinh thái

Cocktail hiện đại ngon hơn không chỉ vì bartender giỏi hơn mà còn vì cả hệ sinh thái thay đổi: nhà nhập khẩu tìm lại nguyên liệu cũ, nhà sản xuất tạo nguyên liệu mới, khách hàng hiểu biết hơn, internet lan truyền công thức, còn quầy bar cạnh tranh bằng sự sáng tạo thay vì chỉ bằng độ mạnh của rượu.

Từ Aviation màu tím nhạt đến Manhattan pha rye, từ Bramble dùng nước ép tươi đến Super Juice và cocktail vị “cold pizza”, mọi bước tiến đều nói: chất lượng đồ uống phụ thuộc vào chất lượng ý tưởng và nguyên liệu.

Cocktail không còn là thứ phụ họa trong buổi tối mà trở thành một ngành thủ công sáng tạo, nơi lịch sử, khoa học, ẩm thực và kinh doanh gặp nhau trong chiếc ly nhỏ. Nhờ vậy, dù bạn gọi ly cổ điển hay thứ kỳ quặc chưa từng nghe tên, xác suất rất cao đồ uống sẽ ngon hơn nhiều so với cùng lựa chọn cách đây 30 năm.

shared via wip,

Wednesday, May 20, 2026

Nhai kẹo cao su có hại cho sức khỏe?

Ảnh: Eric Helgas 

Nhai kẹo cao su là thói quen nhỏ của rất nhiều người: để tỉnh táo, bớt căng thẳng, thơm miệng hoặc vượt qua một ngày làm việc dài. Theo các chuyên gia, nhai kẹo cao su có thể đem lại một số lợi ích cho răng miệng, tiêu hóa và sự tập trung. Tuy nhiên, nếu nhai quá nhiều, quá nhanh hoặc chọn loại không phù hợp, thói quen tưởng như vô hại này cũng có thể gây đau hàm, đầy hơi, tiêu chảy và làm tăng phơi nhiễm vi nhựa.

Thói quen phổ biến hơn ta tưởng

Năm 2019, nghiên cứu với hơn 3.000 thanh thiếu niên và người trưởng thành tại Mỹ cho thấy 62% người được hỏi nhai kẹo cao su trong 6 tháng trước đó. Trung bình, họ nhai khoảng một miếng mỗi ngày.

Kẹo cao su hấp dẫn vì đơn giản, rẻ và tiện. Miếng kẹo bạc hà có thể giúp người làm văn phòng tỉnh táo, người hay khô miệng cảm thấy dễ chịu, hoặc người căng thẳng có thứ gì đó để “giải tỏa” bằng chuyển động nhai.

Tuy nhiên, giống nhiều thói quen nhỏ khác, lợi hay hại phụ thuộc vào cách dùng: loại kẹo, thời điểm nhai, thời lượng nhai và cơ địa của từng người.

Lợi ích đầu tiên: tốt hơn cho răng miệng

Lợi ích rõ nhất của kẹo cao su nằm ở miệng. Khi nhai, tuyến nước bọt hoạt động mạnh hơn. Nước bọt giúp trung hòa axit trong khoang miệng, nhờ đó bảo vệ men răng khỏi bị ăn mòn.

Theo bác sĩ nha khoa Peter Arsenault thuộc Trường Nha khoa Đại học Tufts, chuyển động của kẹo cao su trong miệng cũng có thể giúp lấy bớt mẩu thức ăn và mảng bám quanh răng, nướu. Lượng nước bọt tăng thêm còn giúp hơi thở dễ chịu, vì hôi miệng thường nặng khi miệng bị khô.

Tuy nhiên, không phải loại kẹo nào cũng như nhau. Kẹo cao su không đường thường tốt cho răng so với loại có đường, vì đường là “thức ăn” cho vi khuẩn gây sâu răng.

Đặc biệt, kẹo cao su chứa xylitol – chất tạo ngọt thay thế đường – có thể có thêm lợi ích. Năm 2022, phân tích tổng hợp từ 30 nghiên cứu cho thấy nhai kẹo cao su hoặc dùng kẹo chứa xylitol 3-5 lần mỗi ngày sau bữa ăn có thể giảm nguy cơ sâu răng khoảng 17%.

Có thể giảm ợ nóng ở một số người

Kẹo cao su có thể hỗ trợ một số người bị trào ngược axit. Khi nhai, nước bọt tiết ra nhiều hơn. Khi nuốt xuống, lượng nước bọt có thể giúp trung hòa axit trong thực quản, từ đó giảm triệu chứng ợ nóng.

Theo bác sĩ tiêu hóa Aditi Stanton tại Cincinnati, bằng chứng về tác dụng này chưa nhiều, nhưng có nghiên cứu gợi ý lợi ích. Năm 2005, nghiên cứu nhỏ với 31 người dễ bị trào ngược axit, việc nhai kẹo cao su không đường trong 30’ sau khi ăn thực phẩm gây ợ nóng giúp giảm mức axit trong thực quản.

Nói cách khác, với một số người, nhai kẹo cao su sau bữa ăn có thể là mẹo đơn giản để làm dịu triệu chứng. Tuy nhiên, không phải thuốc điều trị trào ngược và không phù hợp với tất cả mọi người.

Nhai để tập trung và bớt căng thẳng

Lý do khác khiến nhiều người thích nhai kẹo cao su là cảm giác tập trung hơn. Bằng chứng khoa học vẫn còn hạn chế; song, nghiên cứu nhỏ cho thấy nhai kẹo cao su có thể giúp cải thiện khả năng chú ý và học tập trong ngắn hạn.

Năm 2018, nghiên cứu với 40 người trưởng thành, nhóm nhai kẹo cao su khi nghe bài giảng sinh lý học làm bài kiểm tra tốt hơn nhóm không nhai.

Vài bằng chứng khác cho thấy nhai kẹo cao su có thể cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng tạm thời. Với nhà trị liệu Jenna Watson, Orlando đây là hành vi xoa dịu tương tự như rung chân, vén tóc khi lo lắng. Các nhà nghiên cứu chưa biết chính xác cơ chế, nhưng có giả thuyết rằng nhai kẹo cao su làm tăng lưu lượng máu đến một số vùng não và kích hoạt hoạt động thần kinh liên quan đến sự tỉnh táo.

Mặt trái: hàm có thể chịu quá tải

Lợi ích răng miệng không có nghĩa bạn nên nhai cả ngày. Với người có vấn đề ở khớp thái dương hàm – khớp nối xương hàm với hộp sọ – kẹo cao su có thể làm triệu chứng nặng hơn.

Những người hay nghiến răng, siết hàm, từng chấn thương hàm hoặc có rối loạn khớp thái dương hàm có thể bị mỏi cơ hàm, đau đầu, đau mặt, tiếng lục cục hoặc cảm giác kẹt hàm khi nhai quá nhiều.

Bác sĩ Arsenault khuyên nên cân bằng lợi ích răng miệng với nguy cơ đau hàm bằng cách chỉ nhai trong thời gian ngắn sau bữa ăn, khoảng 15 – 20 phút. Nếu có chấn thương hoặc rối loạn khớp thái dương hàm, tốt nhất nên tránh nhai kẹo cao su hoàn toàn.

Khi kẹo cao su làm bụng khó chịu

Kẹo cao su có thể giúp giảm ợ nóng ở một số người, nhưng lại làm triệu chứng nặng hơn ở người khác. Theo bác sĩ Stanton, trong vài trường hợp, nhai kẹo cao su có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới – cơ ở cuối thực quản có nhiệm vụ ngăn axit dạ dày trào ngược lên. Khi cơ này giãn, axit dễ đi vào thực quản hơn và gây ợ nóng.

Ngoài ra, khi nhai mạnh hoặc nhanh, bạn có thể nuốt nhiều không khí mà không nhận ra. Điều này dễ gây đầy hơi, chướng bụng, ợ hơi hoặc xì hơi.

Vấn đề khác nằm ở chất tạo ngọt. Các chất thay thế đường phổ biến trong kẹo cao su như xylitol và sorbitol có thể có tác dụng giống thuốc nhuận tràng nếu dùng nhiều. Người nhạy cảm có thể bị tiêu chảy, đau bụng, chuột rút hoặc đầy hơi.

Vì vậy, “không đường” tốt hơn cho răng, nhưng không có nghĩa càng nhai nhiều càng tốt cho tiêu hóa.

Nỗi lo mới: vi nhựa trong kẹo cao su

Nhiều loại kẹo cao su hiện đại được làm từ các vật liệu nhựa như polyethylene và polyvinyl acetate. Đây là những chất giúp kẹo có độ đàn hồi, dai và không tan trong miệng.

Nghiên cứu gần đây được trình bày tại hội nghị cho thấy các loại nhựa này có thể được giải phóng vào miệng khi nhai, dù hiện chưa rõ tác động sức khỏe cụ thể là gì. Katrina Korfmacher, nhà nghiên cứu sức khỏe môi trường tại Trung tâm Y khoa Đại học Rochester, cho biết cần thêm nghiên cứu để hiểu mức độ rủi ro.

Nghiên cứu mới gợi ý, phần lớn vi nhựa được giải phóng trong vài phút đầu. Vì vậy, nếu bạn có thói quen nhai một miếng cho đến khi hết vị rồi lập tức đổi miếng mới, lượng phơi nhiễm có thể cao hơn so với việc giữ cùng một miếng lâu hơn.

Dĩ nhiên, kẹo cao su không nên bị vứt xuống đường vì không chỉ bẩn, khó dọn mà còn góp phần vào rác thải nhựa.

Nên nhai thế nào?

Kẹo cao su không phải kẻ thù của sức khỏe. Với người bình thường, nhai kẹo cao su không đường trong thời gian ngắn sau bữa ăn có thể giúp tăng nước bọt, làm sạch miệng, giảm nguy cơ sâu răng và cải thiện hơi thở. Nếu có xylitol, lợi ích răng miệng có thể rõ hơn.

Tuy nhiên, nhai liên tục cả ngày là chuyện khác. Lúc này, nguy cơ đau hàm, đầy hơi, tiêu chảy do chất tạo ngọt và phơi nhiễm vi nhựa có thể tăng lên. Người có rối loạn khớp thái dương hàm, trào ngược dễ nặng hơn hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm nên thận trọng.

Cách hợp lý nhất là coi kẹo cao su như công cụ nhỏ, không phải thói quen vô hạn: chọn loại không đường, nhai khoảng 15 – 20 phút sau ăn, không đổi miếng liên tục và bỏ vào thùng rác sau khi dùng.

Một miếng kẹo cao su có thể giúp miệng thơm hơn và ngày làm việc dễ chịu hơn. Song, như nhiều thứ khác trong đời sống sức khỏe, lợi ích nằm ở chừng mực.

shared via nytimes, 

36 giờ ở Hồng Kông: Thành phố của ký ức và đổi thay

Hồng Kông vẫn là đô thị lấp lánh của cảng biển, cao ốc, dim sum và những con phố không ngủ. Tuy nhiên, sau các biến động chính trị, làn sóng...